Trong tất cả tác dụng phụ của hoá trị, mệt là thứ phổ biến nhất, kéo dài nhất, và được người xung quanh hiểu sai nhiều nhất. Người nhà thấy ngủ tám tiếng rồi vẫn nằm thì nghĩ là nản chí. Người bệnh thì không biết mô tả sao cho đúng. Bài này viết để đặt tên cho nó.
Nó khác mệt thường ở chỗ nào
- Không phải buồn ngủ — có khi mệt lả mà vẫn không ngủ được.
- Ngủ dậy không thấy đỡ, có khi còn mệt hơn.
- Đến đột ngột, không cần làm gì nặng.
- Cả người nặng, tay chân như đeo chì.
- Đầu óc cũng mệt, nghĩ chậm và khó tập trung.
- Không tỉ lệ với việc mình đã làm trong ngày.
Điểm cuối là chỗ người ngoài khó hiểu nhất. Mệt thường thì làm nhiều mệt nhiều, nghỉ thì hết. Mệt do điều trị thì có thể ập xuống giữa lúc đang ngồi yên, và nghỉ không trả lại năng lượng theo cách quen thuộc.
Nhịp trong một chu kỳ
- Ngày truyền: thường còn tạm, có khi do thuốc kèm nên thấy tỉnh.
- Ngày 2-4: mệt tăng dần.
- Ngày 3-7: đáy, mệt nhất.
- Ngày 8-14: hồi dần.
- Tuần cuối trước chu kỳ sau: khá nhất.
Nhịp này khá ổn định với từng người, nên sau hai ba chu kỳ là biết được đáy của mình rơi vào ngày nào. Đó là thông tin rất đáng có, vì mọi việc cần sức — đi làm, đi đám, chăm cháu — nên xếp vào tuần khá chứ đừng rải đều.
Những nguyên nhân cộng vào
- Bản thân thuốc hoá trị.
- Thiếu máu do hồng cầu thấp.
- Ăn uống kém, thiếu năng lượng.
- Mất ngủ, hoặc ngủ không sâu.
- Đau chưa được kiểm soát tốt.
- Lo lắng, căng thẳng kéo dài.
- Ít vận động làm cơ yếu đi.
- Một số bệnh kèm như tuyến giáp.
Danh sách này quan trọng vì phần lớn các mục trong đó đều xử lý được. Mệt không phải một khối không thể động tới — nó là tổng của nhiều thứ, và bóc ra được mục nào là nhẹ đi mục đó. Vì vậy đừng im lặng chịu đựng với suy nghĩ rằng mệt là đương nhiên.
Mô tả thế nào cho bác sĩ hiểu
- Mệt ở mức nào trên thang từ không tới nặng nhất.
- Nó ngăn mình làm những việc gì cụ thể.
- Bắt đầu từ ngày thứ mấy của chu kỳ.
- Có đỡ khi nghỉ không.
- Ngủ được mấy tiếng, có sâu không.
- Có kèm khó thở, chóng mặt, tim nhanh không.
Câu "dạo này em mệt" không đủ để làm gì. Câu "từ ngày thứ ba em không tự đi chợ được, đi hai chục bước là phải ngồi, ngủ được năm tiếng nhưng dậy vẫn như chưa ngủ" thì bác sĩ có thể hành động. Sự cụ thể là thứ biến lời than thành thông tin lâm sàng.
Khi mệt là dấu hiệu phải báo ngay
- Mệt tăng đột ngột trong một hai ngày.
- Khó thở khi làm việc nhẹ hoặc khi nằm.
- Chóng mặt nhiều, gần ngất.
- Tim đập nhanh, đánh trống ngực.
- Da và niêm mạc nhợt.
- Mệt kèm sốt.
Những dấu hiệu này gợi ý thiếu máu hoặc nguyên nhân khác cần đánh giá, và chúng có cách xử lý cụ thể. Đây là lúc gọi cho nơi điều trị chứ không phải lúc nằm nghỉ thêm cho qua.
Những việc giúp được
- Chia việc trong ngày thành phần nhỏ, nghỉ giữa các phần.
- Làm việc quan trọng vào khung giờ mình khoẻ nhất.
- Đi bộ nhẹ mỗi ngày, kể cả chỉ mười phút.
- Chợp mắt ngắn thay vì ngủ dài ban ngày.
- Ăn nhiều bữa nhỏ để không tụt năng lượng.
- Uống đủ nước.
- Nhận sự giúp đỡ khi có người đề nghị.
Điều cuối là thứ nhiều người khó làm nhất. Từ chối giúp đỡ để chứng minh mình vẫn ổn là cách tiêu năng lượng nhanh nhất trong sáu tháng này. Nhận giúp không phải là thua, và người đề nghị thường thật lòng muốn làm gì đó.
Điều người nhà cần biết
- Mệt không phải lười, không phải nản.
- Hôm nay làm được không có nghĩa mai cũng làm được.
- Đừng giục cố lên, hãy hỏi cần giúp gì.
- Đừng so sánh với người bệnh khác.
- Giúp việc cụ thể tốt hơn lời động viên chung.
Câu "cố lên, đi lại cho khoẻ" xuất phát từ thương nhưng lại đặt thêm gánh nặng. Câu "để anh chở đi khám, em ngồi nghỉ" thì giúp thật. Nếu người bệnh nói được điều này ra sớm thì cả nhà đỡ hiểu lầm nhau suốt cả phác đồ.
Đừng so với chính mình ngày trước
Nhiều người tự dằn vặt vì trước đây làm cả ngày không mệt, giờ rửa bát xong đã phải ngồi. Phép so đó không công bằng với chính mình: cơ thể đang vừa chống bệnh vừa chịu thuốc, năng lượng đi vào chỗ khác. Thước đo hợp lý trong giai đoạn này là so với hôm qua và so với chu kỳ trước, không phải so với năm ngoái.
Mệt kéo dài sau khi kết thúc
- Nhiều người còn mệt vài tháng sau mũi cuối.
- Hồi phục theo đường gấp khúc, có ngày lên ngày xuống.
- Vận động đều đặn giúp rút ngắn thời gian này.
- Mệt kéo dài quá lâu thì nên đi khám tìm nguyên nhân.
Kỳ vọng rằng ngừng thuốc là khoẻ ngay thường dẫn tới thất vọng ở tháng thứ hai. Biết trước rằng hồi phục là một đoạn đường chứ không phải một cái công tắc giúp đi qua nó dễ hơn nhiều.
Một cách nghĩ hữu ích
Có người hình dung năng lượng mỗi ngày như một số tiền cố định trong ví: sáng dậy biết mình có bao nhiêu, rồi tiêu dần. Cách nghĩ này không làm hết mệt, nhưng nó biến câu hỏi từ "làm sao để khoẻ như xưa" thành "hôm nay tiêu vào việc gì" — câu hỏi thứ hai trả lời được, và trả lời được mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Mệt khi hoá trị thường nặng nhất vào ngày nào?
Phần lớn người thấy mệt tăng dần từ ngày thứ hai tới ngày thứ tư sau truyền, nặng nhất trong khoảng ngày thứ ba tới ngày thứ bảy, rồi đỡ dần về cuối chu kỳ. Biết được nhịp riêng của mình sau hai ba chu kỳ giúp sắp xếp công việc quanh nó.
Ngủ nhiều có làm hết mệt không?
Không hẳn, vì loại mệt này không phải thiếu ngủ. Ngủ đủ vẫn cần, nhưng ngủ ngày quá nhiều lại làm giấc đêm kém đi và mệt hơn, nên chợp mắt ngắn trong ngày thường tốt hơn ngủ dài.
Mệt có phải dấu hiệu bệnh nặng lên không?
Thường không. Mệt là tác dụng phụ rất hay gặp của chính việc điều trị và không nói lên khối u đang thế nào. Tuy vậy nếu mệt tăng đột ngột, kèm khó thở, chóng mặt, tim đập nhanh hay da xanh thì phải báo bác sĩ vì có thể do thiếu máu hoặc nguyên nhân khác cần xử lý.
Có thuốc nào chữa mệt không?
Không có một viên thuốc chung cho mệt do điều trị, nhưng nhiều nguyên nhân góp phần vào nó thì chữa được, chẳng hạn thiếu máu, mất ngủ, đau chưa kiểm soát tốt, ăn uống kém hay rối loạn tuyến giáp. Hãy mô tả kỹ cho bác sĩ để tìm ra phần chữa được.