Mất ngủ giữa đợt hoá trị: vì sao thuốc làm tỉnh và đêm dài ra

Một trong những chuyện khó hiểu nhất của đợt hoá trị là nằm trên giường với cơ thể rã rời mà đầu vẫn tỉnh, nhìn trần nhà tới ba giờ sáng. Đây không phải chuyện tâm lý đơn thuần và cũng không phải do nghĩ ngợi nhiều. Phần lớn nó có nguyên nhân dược lý rõ ràng.

Những nguyên nhân thường gặp

• Corticoid dùng kèm trong phác đồ — thủ phạm phổ biến nhất.
• Một số thuốc chống nôn gây bồn chồn.
• Truyền dịch nhiều làm phải dậy đi tiểu đêm.
• Bốc hoả, vã mồ hôi đêm.
• Chuột rút, tê bì tay chân.
• Ngủ ngày quá nhiều làm giấc đêm nông.
• Lo lắng về kết quả, về ngày mai.

Nhận ra nguyên nhân nào đang chiếm phần lớn là bước đầu, vì mỗi nguyên nhân có cách xử lý riêng. Mất ngủ vì corticoid thì xoay bằng giờ uống thuốc; mất ngủ vì tiểu đêm thì xoay bằng giờ uống nước; mất ngủ vì lo thì lại là chuyện khác hẳn.

Nếu là do corticoid

• Hỏi bác sĩ xem có uống sớm hơn trong ngày được không.
• Đừng tự đổi giờ hay tự bỏ liều.
• Biết trước là một hai đêm đầu sẽ khó ngủ.
• Không xếp việc quan trọng vào sáng hôm sau.
• Chấp nhận đêm đó và bù bằng chợp mắt ngày hôm sau.

Điều thứ nhất là điều đáng hỏi nhất và nhiều người không nghĩ tới. Với một số phác đồ, chỉ cần chuyển liều sang buổi sáng là đêm đã dễ thở hơn hẳn — nhưng việc đổi giờ phải do bác sĩ quyết định chứ không tự làm.

Sắp xếp giấc ngủ theo chu kỳ

• Biết đêm nào trong chu kỳ thường khó ngủ nhất.
• Không hẹn việc sớm vào sáng sau đêm đó.
• Chợp mắt ngày hôm sau nếu cần, nhưng ngắn thôi.
• Đừng cố bù bằng cách nằm lì cả sáng.

Đặt kỳ vọng đúng làm giảm phần lớn sự bực bội. Nếu đã biết đêm sau truyền thường tỉnh tới hai ba giờ sáng thì đêm đó không còn là thất bại, nó là một phần của lịch — và người ta chịu đựng cái đã lường trước dễ hơn nhiều so với cái bất ngờ.

Thói quen giúp giấc đêm sâu hơn

• Giờ đi ngủ và giờ dậy cố định, kể cả cuối tuần.
• Phòng tối, mát, yên.
• Bỏ màn hình sáng khoảng một giờ trước khi ngủ.
• Không cà phê, trà đặc từ chiều.
• Ăn tối nhẹ, cách giờ ngủ vài tiếng.
• Ra nắng sớm trong ngày để đặt lại nhịp sinh học.

Ra nắng buổi sáng là việc ít được nhắc nhưng có tác động rõ, nhất là với người nằm trong nhà cả ngày. Mười lăm phút ngoài hiên vào buổi sáng giúp cơ thể phân biệt ngày với đêm — điều dễ mất đi khi ranh giới đó mờ đi suốt mấy tháng.

Khi nằm mãi không ngủ được

• Đừng nằm ép mình ngủ quá hai mươi phút.
• Dậy, sang chỗ khác, làm việc nhẹ nhàng dưới ánh sáng dịu.
• Quay lại giường khi thấy buồn ngủ thật.
• Không xem đồng hồ liên tục.
• Không dùng điện thoại sáng trưng trong lúc đó.

Nằm ép mình ngủ dạy cơ thể liên kết cái giường với sự căng thẳng, và điều đó kéo dài vấn đề sang những tuần sau. Rời giường rồi quay lại khi buồn ngủ nghe có vẻ ngược nhưng lại hiệu quả hơn.

Vã mồ hôi đêm và bốc hoả

• Mặc đồ cotton mỏng, nhiều lớp mỏng thay vì một lớp dày.
• Để sẵn khăn và bộ đồ thay cạnh giường.
• Giữ phòng mát, quạt nhẹ.
• Tránh đồ cay và rượu buổi tối.
• Nói với bác sĩ nếu quá nhiều, có cách hỗ trợ.

Vã mồ hôi đêm cũng có thể là dấu hiệu cần đánh giá, nhất là khi kèm sốt. Nếu nó mới xuất hiện hoặc nặng lên rõ rệt thì hãy nói trong buổi hẹn gần nhất chứ đừng mặc định là tác dụng phụ thường tình.

Chuột rút và tê bì

• Giãn cơ nhẹ trước khi ngủ.
• Giữ chân ấm.
• Uống đủ nước trong ngày.
• Báo bác sĩ nếu tê bì tăng dần.

Tê bì tăng dần ở đầu ngón tay ngón chân là điều cần báo chứ không phải chờ. Đó là thông tin bác sĩ dùng để cân nhắc phác đồ, và nói sớm thường tốt hơn nhiều so với nói khi đã nặng.

Đầu không ngừng nghĩ

• Viết ra giấy những việc đang lo trước khi lên giường.
• Đặt một khung giờ trong ngày để lo, ngoài khung đó thì hoãn lại.
• Nghe thứ gì đó nhẹ nhàng thay vì nằm im trong bóng tối.
• Tập thở chậm, đếm nhịp.
• Nói với người thân hoặc chuyên gia nếu lo lắng kéo dài.

Viết ra giấy nghe đơn giản nhưng có lý do: khi chưa viết, đầu phải giữ mọi thứ trong trí nhớ vì sợ quên, và việc giữ đó không cho nó nghỉ. Ghi xuống là cách cho phép mình buông ra tới sáng.

Về thuốc ngủ

Đây là chỗ cần rõ ràng: đừng tự mua và đừng dùng thuốc của người khác. Nhiều loại an thần tương tác với thuốc điều trị, làm nặng thêm táo bón, hoặc gây lú lẫn ở người lớn tuổi. Nếu mất ngủ tới mức ảnh hưởng ban ngày thì đó là điều đáng nói với bác sĩ — có nhiều cách hỗ trợ và người chọn cách phải là người biết cả phác đồ lẫn tình trạng của mình.

Khi nào nên nói với bác sĩ

• Mất ngủ kéo dài nhiều tuần liền.
• Mệt ban ngày nặng lên vì thiếu ngủ.
• Đau khiến không ngủ được.
• Bồn chồn tới mức không nằm yên được.
• Lo lắng hoặc buồn kéo dài kèm theo.

Mất ngủ hay bị coi là chuyện phụ trong bối cảnh đang điều trị ung thư, nên người bệnh ngại nhắc. Nhưng giấc ngủ ảnh hưởng trực tiếp tới mức mệt, tới ăn uống và tới tinh thần — nó có chỗ chính đáng trong buổi khám.

Sau khi kết thúc phác đồ

Giấc ngủ thường trở lại dần khi không còn thuốc dùng kèm. Một số người mất vài tháng để nhịp ngủ về như cũ, và giai đoạn đó sẽ nhanh hơn nếu giữ được giờ giấc đều đặn cùng với vận động ban ngày. Nếu sau nhiều tháng vẫn không ngủ được thì đó là lý do chính đáng để đi khám, không phải thứ phải chịu vì đã qua điều trị rồi.

Câu hỏi thường gặp