Thiếu máu và mệt do hồng cầu thấp

Mệt là tác dụng phụ phổ biến nhất của hoá trị và nó có nhiều nguyên nhân. Thiếu máu là một trong số đó và nó xử lý được, nên đáng được nhận ra.

Vì sao xảy ra

• Thuốc ảnh hưởng tới tuỷ xương.
• Hồng cầu tạo ra ít hơn.
• Hồng cầu có tuổi thọ khá dài nên giảm từ từ.
• Vì vậy thiếu máu thường nặng dần qua các chu kỳ.
• Khác với bạch cầu vốn dao động theo từng chu kỳ.

Điểm khác biệt này giải thích vì sao nhiều người thấy mệt tăng dần theo thời gian chứ không lặp lại theo nhịp như các tác dụng phụ khác.

Những dấu hiệu

• Mệt nhiều hơn mức bình thường của bạn.
• Khó thở khi leo cầu thang hoặc đi nhanh.
• Chóng mặt khi đứng dậy.
• Da và niêm mạc nhợt.
• Tim đập nhanh hoặc hồi hộp.
• Lạnh tay chân.
• Khó tập trung.

Khi nào báo bác sĩ

• Mệt nặng hơn rõ rệt so với trước.
• Khó thở khi làm việc nhẹ.
• Chóng mặt nhiều hoặc suýt ngất.
• Tim đập nhanh kéo dài.
• Đau ngực, đây là dấu hiệu cần gọi ngay.

Những gì có thể được làm

• Theo dõi chỉ số qua các lần xét nghiệm.
• Truyền máu nếu xuống quá thấp.
• Thuốc hỗ trợ trong một số trường hợp.
• Bổ sung nếu có thiếu chất kèm theo.
• Bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng cụ thể.

Đừng tự bổ sung sắt

• Không phải thiếu máu nào cũng do thiếu sắt.
• Bổ sung không cần thiết có thể gây hại.
• Cũng gây táo bón làm tình hình khác xấu đi.
• Hỏi bác sĩ trước khi uống bất cứ thứ gì.
• Kể cả thực phẩm bổ sung và thuốc bổ.

Xoay xở với mệt do thiếu máu

• Đứng dậy từ từ để tránh chóng mặt.
• Chia việc thành nhiều đoạn ngắn.
• Nghỉ trước khi kiệt sức.
• Nhờ giúp những việc nặng.
• Ưu tiên việc quan trọng vào lúc khoẻ nhất.

Khi thiếu máu kèm các nguyên nhân khác

• Chảy máu kéo dài cũng gây thiếu máu.
• Ăn không đủ cũng góp phần.
• Báo mọi nguồn chảy máu bạn nhận thấy.
• Xử lý được nguyên nhân thì chỉ số hồi tốt hơn.

Việc tìm ra nguyên nhân phối hợp giúp điều trị hiệu quả hơn là chỉ xử lý phần ngọn.

Về vận động

• Vận động nhẹ vẫn có ích dù đang mệt.
• Nhưng đừng gắng sức khi khó thở.
• Đi bộ ngắn tốt hơn nằm cả ngày.
• Dừng lại khi thấy chóng mặt.
• Hỏi bác sĩ về mức phù hợp.

Khi thiếu máu ảnh hưởng tới công việc

• Khó tập trung là triệu chứng có thật.
• Xếp việc cần nghĩ vào lúc khoẻ nhất.
• Nghỉ ngắn giữa các đoạn làm việc.
• Bàn với nơi làm việc về điều chỉnh tạm thời.

Nhiều người quy việc khó tập trung cho tâm lý trong khi nguyên nhân là thiếu máu, và điều đó xử lý được nếu được báo.

Ăn uống hỗ trợ

• Ăn đủ và đủ đạm.
• Thực phẩm giàu sắt nếu bác sĩ khuyên.
• Không thay thế được điều trị nhưng vẫn hỗ trợ.
• Hỏi chuyên gia dinh dưỡng nếu khó ăn.

Nghỉ ngơi đúng cách

• Ngủ đủ vào ban đêm.
• Ngủ trưa ngắn thay vì dài.
• Nghỉ trước khi kiệt sức.
• Xen kẽ nghỉ và vận động nhẹ.

Nằm cả ngày thường làm mệt nặng hơn chứ không đỡ, nên xen kẽ vận động nhẹ có ích hơn nghỉ hoàn toàn.

Nếu phải truyền máu

• Đây là thủ thuật thường quy và an toàn.
• Thường mất vài giờ.
• Nhiều người thấy khoẻ hơn rõ rệt sau đó.
• Hỏi về quy trình và những gì cần theo dõi.
• Báo ngay nếu thấy khác lạ trong lúc truyền.

Nhiều người lo lắng khi nghe tới truyền máu, nhưng đây là can thiệp thường quy và tác dụng thường thấy rõ trong vòng một ngày.

Phân biệt mệt do thiếu máu với mệt do hoá trị

• Mệt do thiếu máu thường kèm khó thở khi gắng sức.
• Cũng thường kèm chóng mặt khi đứng dậy.
• Nó nặng dần chứ không lên xuống theo chu kỳ.
• Xét nghiệm máu cho câu trả lời chính xác.
• Mô tả rõ để bác sĩ phân biệt.

Sự phân biệt này quan trọng vì mệt do thiếu máu có cách xử lý cụ thể, trong khi mệt chung do hoá trị cần cách tiếp cận khác. Nói rõ những triệu chứng đi kèm giúp bác sĩ biết nên kiểm tra hướng nào.

Theo dõi qua các chu kỳ

• Ghi mức mệt theo thang điểm.
• So sánh giữa các chu kỳ.
• Báo nếu thấy xu hướng nặng dần.
• Mang bản ghi tới buổi khám.
• Số liệu giúp bác sĩ quyết định chính xác hơn.

Khi mệt ảnh hưởng tới việc lái xe

• Đánh giá trung thực khả năng của mình.
• Không lái khi chóng mặt hoặc rất mệt.
• Thuốc dự phòng cũng có thể gây buồn ngủ.
• Sắp xếp người đưa đón trong những ngày mệt.
• Hỏi bác sĩ nếu công việc đòi hỏi lái xe.

Đây là vấn đề an toàn thật chứ không phải lo xa, vì mệt và chóng mặt làm giảm khả năng phản ứng. Lên kế hoạch đưa đón cho những ngày dự kiến mệt là cách xử lý đơn giản nhất.

Tóm lại

Hồng cầu giảm từ từ nên thiếu máu thường nặng dần qua các chu kỳ, khác với bạch cầu vốn dao động theo nhịp. Đau ngực kèm mệt là dấu hiệu cần gọi ngay chứ không chờ. Đừng tự bổ sung sắt vì không phải thiếu máu nào cũng do thiếu sắt. Và truyền máu là can thiệp thường quy với tác dụng thường thấy rõ trong vòng một ngày.

Câu hỏi thường gặp