Đau trong đợt điều trị có nhiều nguồn: từ bệnh, từ thuốc, từ phẫu thuật trước đó, từ nằm nhiều. Phần lớn được xử lý theo lịch trong các buổi khám. Nhưng có một nhóm nhỏ mà đặc điểm chung là mới và nhanh — và nhóm đó không chờ được.
Đi cấp cứu ngay
- Đau ngực, nhất là kèm khó thở hoặc vã mồ hôi.
- Đau đầu dữ dội chưa từng có, đến đột ngột.
- Đau bụng dữ dội, bụng cứng.
- Đau lưng kèm tê hoặc yếu hai chân.
- Đau lưng kèm không kiểm soát được tiểu tiện đại tiện.
- Đau một bên chân kèm sưng nóng đỏ.
Hai mục về đau lưng cần được nhấn mạnh vì chúng ít được biết tới. Đau lưng kèm tê yếu chân hoặc rối loạn tiểu tiện là nhóm dấu hiệu cần đánh giá khẩn, và thời gian ở đây ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả. Đừng chờ qua đêm.
Gọi cho nơi điều trị trong ngày
- Đau mới xuất hiện ở chỗ trước giờ không đau.
- Đau tăng rõ so với những ngày trước.
- Đau làm không ngủ được.
- Đau không đỡ dù đã dùng thuốc theo đơn.
- Đau kèm sốt.
- Đau tại chỗ đặt buồng tiêm hoặc đường truyền.
Nguyên tắc dễ nhớ: cái gì mới và cái gì đang tăng thì đáng gọi. Đau ổn định đã được biết và đang kiểm soát được thì nói trong buổi hẹn là đủ.
Mô tả cơn đau thế nào
- Đau ở đâu, có lan đi đâu không.
- Kiểu đau: âm ỉ, nhói, bỏng rát, như điện giật.
- Mức độ trên thang từ không tới nặng nhất.
- Bắt đầu từ khi nào, liên tục hay từng cơn.
- Cái gì làm đau hơn, cái gì làm đỡ.
- Có ảnh hưởng tới ngủ, ăn, đi lại không.
Sáu mục này là ngôn ngữ chung giữa người bệnh và bác sĩ. Nói "đau như điện giật ở đầu ngón tay, nhất là về đêm" dẫn tới hướng xử lý khác hẳn với "đau âm ỉ ở lưng, tăng khi cúi" — và sự khác nhau đó chỉ hiện ra nếu mô tả đúng.
Một số kiểu đau hay gặp trong đợt hoá trị
- Đau nhức xương sau khi dùng thuốc kích tạo bạch cầu.
- Đau rát dọc gân sau buổi truyền.
- Đau miệng do loét niêm mạc.
- Đau bụng do táo bón hoặc do tiêu chảy.
- Tê bì, bỏng rát ở đầu ngón tay ngón chân.
- Đau cơ khớp toàn thân vài ngày sau truyền.
Những kiểu này đều đã được biết và có cách xử lý riêng. Điều đáng làm là gọi tên đúng kiểu đau của mình khi báo, vì mỗi kiểu dẫn tới một hướng khác nhau và không cái nào trong đó là thứ phải âm thầm chịu.
Tê bì đầu ngón — nói sớm
- Tê, châm chích hoặc bỏng rát ở đầu ngón tay ngón chân.
- Khó cài cúc áo, khó cầm vật nhỏ.
- Đi lại thấy không vững, không cảm nhận rõ mặt sàn.
- Nặng dần qua các chu kỳ.
Đây là tác dụng phụ cần báo sớm chứ không phải chờ tới khi nặng, vì mức độ của nó là một căn cứ để bác sĩ cân nhắc phác đồ. Nói ở chu kỳ thứ hai khác hẳn với nói ở chu kỳ thứ sáu.
Vì sao không tự mua thuốc giảm đau
- Một số loại không phù hợp khi tiểu cầu thấp.
- Một số loại hại dạ dày đang nhạy cảm.
- Một số loại che mất sốt — dấu hiệu quan trọng nhất của đợt điều trị.
- Có loại tương tác với thuốc đang dùng.
Điều thứ ba là lý do đáng nhớ nhất. Uống thuốc hạ sốt giảm đau cho qua đêm có thể làm mất dấu một nhiễm trùng đang bắt đầu trong tuần bạch cầu thấp. Gọi hỏi trước là việc nhanh hơn nhiều so với hậu quả đó.
Nếu đã được kê thuốc giảm đau
- Dùng đúng liều, đúng giờ theo đơn.
- Dùng phòng theo lịch với đau liên tục, không đợi đau mới uống.
- Báo nếu thấy không đủ tác dụng.
- Báo tác dụng phụ như buồn ngủ quá mức, táo bón, lú lẫn.
- Hỏi trước về thuốc phòng táo bón đi kèm.
- Không tự ngừng đột ngột.
Táo bón đi kèm thuốc giảm đau mạnh là chuyện gần như chắc chắn và có cách phòng từ đầu. Hỏi ngay khi nhận đơn thì đỡ được một vấn đề lớn về sau.
Nỗi lo về nghiện
Rất nhiều người chịu đau không cần thiết vì sợ nghiện hoặc sợ bị coi là yếu đuối. Đau không được kiểm soát làm ăn kém, ngủ kém, không vận động được — tất cả đều ảnh hưởng tới khả năng đi hết phác đồ. Nếu có nỗi lo đó thì cách tốt là nói thẳng với bác sĩ, vì đó là điều trao đổi được chứ không phải lý do để tự bỏ thuốc.
Ghi nhật ký đau
- Ghi mức đau vài lần mỗi ngày.
- Ghi giờ uống thuốc và tác dụng sau bao lâu.
- Ghi việc nào làm đau tăng.
- Mang theo trong buổi khám.
Trí nhớ về đau rất không đáng tin — lúc đang không đau thì người ta nhớ nhẹ đi, lúc đang đau thì nhớ nặng lên. Vài dòng ghi mỗi ngày cho bức tranh đúng, và bức tranh đó là thứ bác sĩ cần để chỉnh thuốc cho hợp.
Câu hỏi thường gặp
Đau kiểu nào phải đi khám ngay?
Đau xuất hiện đột ngột và dữ dội, đau tăng rất nhanh trong vài giờ, đau ngực, đau đầu dữ dội chưa từng có, hoặc đau lưng kèm tê yếu chân hay khó kiểm soát tiểu tiện. Những kiểu này không chờ tới buổi hẹn.
Có được tự mua thuốc giảm đau không?
Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước, vì một số thuốc giảm đau quen thuộc không phù hợp khi tiểu cầu thấp hoặc khi đang có vấn đề dạ dày, và có loại còn che mất sốt. Nếu đã được kê đơn giảm đau thì dùng đúng theo đơn và gọi hỏi khi thấy không đủ.
Đau xương sau khi tiêm thuốc kích bạch cầu có bình thường không?
Đau nhức xương ở lưng, xương chậu hay xương ức sau khi dùng thuốc kích thích tạo bạch cầu là tác dụng phụ đã biết và thường kéo dài vài ngày. Vẫn nên báo cho bác sĩ để được hướng dẫn cách giảm đau phù hợp, và phải gọi ngay nếu kèm sốt.
Sợ nghiện thuốc giảm đau có nên không dùng?
Nỗi lo đó làm nhiều người chịu đau không cần thiết. Thuốc giảm đau dùng đúng chỉ định trong điều trị ung thư được theo dõi chặt, và kiểm soát đau tốt giúp ăn ngủ và hồi phục tốt hơn — hãy trao đổi thẳng nỗi lo này với bác sĩ thay vì tự bỏ thuốc.