Nôn không dứt và mất nước: khi buồn nôn trở thành việc phải vào viện

Buồn nôn được nói tới nhiều tới mức người ta coi nó là chuyện đương nhiên phải chịu. Phần lớn thì đúng vậy và thuốc chống nôn hiện nay kiểm soát được khá tốt. Nhưng có một ranh giới, và qua ranh giới đó thì nó không còn là chuyện chịu đựng ở nhà nữa.

Ranh giới nằm ở đâu

• Không giữ được nước trong khoảng nửa ngày.
• Nôn liên tục dù đã dùng thuốc theo đơn.
• Có dấu hiệu mất nước rõ.
• Không uống được thuốc theo đơn vì nôn ra hết.
• Nôn kèm sốt.
• Nôn kèm đau bụng nhiều hoặc bụng chướng.

Điểm thứ tư hay bị bỏ qua và lại quan trọng: nôn ra cả thuốc nghĩa là phác đồ hỗ trợ không vào được cơ thể, và vòng lặp đó tự nó không thoát ra được. Đây là lý do chính đáng để gọi.

Dấu hiệu mất nước

• Tiểu ít hẳn, nước tiểu sẫm màu.
• Miệng và lưỡi khô.
• Khát nhiều nhưng uống vào lại nôn.
• Chóng mặt khi đứng dậy.
• Tim đập nhanh.
• Mệt lả, người rũ.
• Ở người lớn tuổi: lú lẫn, nói lộn xộn.

Dấu hiệu cuối là thứ người nhà cần biết. Ở người lớn tuổi, mất nước nhiều khi biểu hiện bằng thay đổi ý thức trước cả khi có triệu chứng khác, và người nhà dễ nghĩ nhầm là cụ mệt nên lẫn.

Bù nước tại nhà khi còn uống được

• Uống từng thìa nhỏ, cách vài phút một lần.
• Nước mát dễ vào hơn nước ấm với nhiều người.
• Dung dịch bù điện giải pha đúng tỉ lệ.
• Ngậm đá viên nhỏ nếu uống không nổi.
• Tránh nước ngọt có ga và nước ép quá ngọt.
• Tránh mùi thức ăn nấu nướng trong phòng.

Uống từng ngụm lớn khi đang buồn nôn gần như chắc chắn nôn ra. Từng thìa nhỏ liên tục vào được nhiều hơn tính trong cả giờ, dù nghe có vẻ chậm.

Ăn lại từ từ

• Bánh quy nhạt, bánh mì khô, cháo loãng.
• Chuối chín, khoai luộc.
• Ăn nguội hoặc mát, ít mùi.
• Từng ít một, không ép.
• Ngồi thẳng sau ăn, không nằm ngay.

Món nóng bốc mùi mạnh là thứ hay kích hoạt buồn nôn nhất, kể cả món trước đây rất thích. Nhiều người thấy nhờ người khác nấu và ăn ở phòng khác giúp rõ rệt.

Thuốc chống nôn — dùng cho đúng

• Uống phòng theo lịch bác sĩ dặn, đừng đợi buồn nôn mới uống.
• Không tự tăng liều, không tự thêm loại.
• Gọi hỏi nếu thấy không đủ tác dụng.
• Báo tác dụng phụ như bồn chồn, táo bón nặng.
• Nếu nôn ra thuốc thì hỏi có uống lại không.

Điểm đầu là chỗ sai phổ biến nhất. Thuốc chống nôn hiệu quả hơn hẳn khi dùng phòng theo lịch so với dùng chữa cháy sau khi đã nôn. Nếu bác sĩ kê lịch uống thì giữ đúng lịch đó kể cả những ngày thấy ổn.

Buồn nôn muộn và buồn nôn dự đoán

• Buồn nôn muộn xuất hiện sau ngày truyền một hai ngày và kéo dài.
• Buồn nôn dự đoán xuất hiện trước cả khi truyền, do phản xạ.
• Cả hai đều có cách xử lý, hãy nói với bác sĩ.
• Kỹ thuật thư giãn giúp ích với loại thứ hai.

Buồn nôn khi mới bước vào cổng bệnh viện là chuyện có thật và không phải do yếu bóng vía. Nó là phản xạ hình thành sau vài chu kỳ, và có cách hỗ trợ — nói ra thì được giúp, im lặng thì nó nặng dần qua từng đợt.

Khi nào đi cấp cứu ngay

• Nôn ra máu hoặc chất như bã cà phê.
• Đau bụng dữ dội.
• Bụng chướng căng, không xì hơi được.
• Lơ mơ, lú lẫn.
• Không tiểu trong nhiều giờ.
• Nôn kèm đau đầu dữ dội hoặc nhìn mờ.

Nhóm này không gọi hỏi rồi chờ tư vấn — đi ngay. Ba dấu hiệu đầu gợi ý chảy máu tiêu hoá hoặc tắc ruột, và cả hai đều cần đánh giá tại chỗ có phương tiện.

Truyền dịch là việc bình thường

Nhiều người ngại vào viện vì nghĩ đó là chuyện lớn. Nhưng với mất nước do nôn hay tiêu chảy, xử lý thường chỉ là truyền dịch vài giờ rồi về, hoặc ở lại một đêm theo dõi. Làm sớm thì đơn giản như vậy; để muộn thì chỉ số điện giải rối loạn và mọi thứ phức tạp hơn nhiều.

Ghi lại để nói cho gọn

• Nôn bao nhiêu lần, từ giờ nào.
• Uống được bao nhiêu, giữ được bao nhiêu.
• Lần tiểu gần nhất là khi nào.
• Đã uống thuốc chống nôn nào, lúc mấy giờ.
• Có sốt không, đo được bao nhiêu.

Năm mục này là những gì người trực sẽ hỏi. Có sẵn câu trả lời làm cuộc gọi ngắn lại và quyết định nhanh hơn, nhất là khi người bệnh mệt tới mức không nói nhiều được.

Vai trò người nhà

Người đang nôn nhiều thường không đủ tỉnh táo để đánh giá mình đang mất nước tới mức nào, và hay nói giảm đi vì không muốn làm phiền. Vì vậy người nhà nên là người đếm: đếm số lần nôn, đếm lần tiểu, đếm lượng nước uống được. Ba con số đó là căn cứ khách quan để quyết định gọi hay không, thay vì dựa vào câu "chắc chút nữa đỡ".

Câu hỏi thường gặp