Trong danh sách những thứ cần để ý khi đang hoá trị, nhóm dấu hiệu tim phổi là nhóm ít được nhắc nhất nhưng lại thuộc loại không được chờ. Người đang điều trị ung thư có nguy cơ hình thành cục máu đông cao hơn người bình thường, và biết được ba dấu hiệu dưới đây là điều đáng thuộc.
Vì sao nguy cơ cao hơn
- Bản thân bệnh ung thư làm máu dễ đông hơn.
- Một số thuốc điều trị làm tăng thêm nguy cơ.
- Nằm nhiều, ít vận động trong tuần mệt.
- Đường truyền trung tâm hoặc buồng tiêm.
- Phẫu thuật gần đây.
- Mất nước do nôn hoặc tiêu chảy.
Sáu yếu tố này thường chồng lên nhau trong cùng một giai đoạn, nhất là trong tuần sau truyền khi người mệt và nằm nhiều. Đó cũng là lý do đi bộ nhẹ mỗi ngày không chỉ có ích cho mức mệt.
Dấu hiệu ở chân
- Sưng một bên chân, rõ hơn bên kia.
- Đau hoặc căng tức bắp chân.
- Da vùng đó đỏ hoặc sẫm màu hơn.
- Sờ thấy nóng hơn bên đối diện.
- Đau tăng khi đi lại.
Điểm phân biệt quan trọng là một bên chứ không phải hai bên. Phù nhẹ đối xứng hai chân vào cuối ngày là chuyện khác và ít cấp bách hơn. Sưng một bên kèm đau là lý do đi khám trong ngày.
Dấu hiệu ở phổi
- Khó thở đột ngột, không giải thích được.
- Đau ngực tăng khi hít sâu.
- Ho ra máu.
- Tim đập nhanh.
- Choáng váng, vã mồ hôi.
Nhóm này là cấp cứu. Gọi cấp cứu hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay, và nói rõ rằng mình đang điều trị ung thư bằng hoá trị — thông tin đó thay đổi cách nhân viên y tế tiếp cận ngay từ đầu.
Phân biệt với mệt do thiếu máu
- Thiếu máu: khó thở tăng dần qua nhiều ngày, nặng hơn khi gắng sức.
- Thiếu máu: kèm da nhợt, chóng mặt khi đứng dậy.
- Huyết khối phổi: khó thở đột ngột, không liên quan tới việc vừa làm.
- Huyết khối phổi: thường kèm đau ngực khi hít sâu.
Sự khác nhau nằm ở tốc độ xuất hiện. Cái gì tăng dần theo tuần thì thường là thiếu máu và được xử lý theo lịch; cái gì ập đến trong vài phút tới vài giờ thì phải coi là cấp cứu cho tới khi được loại trừ.
Dấu hiệu tim mạch khác cần báo
- Tim đập không đều, hẫng nhịp.
- Đánh trống ngực kéo dài.
- Khó thở khi nằm, phải kê cao đầu mới ngủ được.
- Phù hai chân tăng dần.
- Tăng cân nhanh trong vài ngày mà không ăn thêm.
Một số nhóm thuốc có ảnh hưởng tới tim và người dùng chúng thường được theo dõi chức năng tim theo lịch. Những dấu hiệu trên là thứ cần báo giữa hai lần kiểm tra chứ không phải chờ tới lần đo tiếp theo.
Giảm nguy cơ trong sinh hoạt
- Đi lại nhẹ vài lần mỗi ngày, kể cả ngày mệt.
- Không ngồi bất động quá lâu.
- Co duỗi cổ chân khi phải ngồi lâu.
- Uống đủ nước.
- Không bắt chéo chân lâu.
- Kê cao chân khi nằm nghỉ nếu hay phù.
Những việc này nhỏ nhưng đúng hướng, và chúng không tốn sức — kể cả trong tuần thấp điểm vẫn làm được. Với người phải nằm nhiều, co duỗi cổ chân vài lần mỗi giờ là việc làm được ngay trên giường.
Đi xa và đi máy bay
- Hỏi bác sĩ trước khi đi chuyến dài.
- Đứng dậy đi lại mỗi một hai giờ.
- Uống nước đều trong chuyến đi.
- Hỏi về vớ áp lực nếu bác sĩ thấy phù hợp.
- Mang theo thuốc và hồ sơ điều trị.
Chuyến bay dài là yếu tố nguy cơ cộng thêm cho người vốn đã có nguy cơ cao. Điều này không có nghĩa là không được đi, chỉ là nên hỏi trước và chuẩn bị đúng cách.
Nếu đang dùng thuốc chống đông
- Uống đúng liều, đúng giờ theo đơn.
- Không tự bỏ liều, không tự đổi liều.
- Báo mọi lần chảy máu bất thường.
- Báo cho nha sĩ và mọi bác sĩ khác rằng mình đang dùng thuốc này.
- Hỏi trước khi dùng bất cứ thuốc nào khác.
Thuốc chống đông làm tăng nguy cơ chảy máu, nên nó đòi hỏi phối hợp chặt giữa các bác sĩ. Đừng để một bên không biết bên kia đang kê gì — mang theo danh sách thuốc trong mọi lần khám là cách giải quyết đơn giản nhất.
Nói cho nhân viên cấp cứu biết gì
- Đang điều trị ung thư, hoá trị.
- Ngày truyền gần nhất.
- Tên phác đồ nếu biết.
- Có buồng tiêm hoặc đường truyền trung tâm không.
- Đang dùng thuốc gì.
Năm thông tin này đổi hẳn cách xử lý ban đầu, nhất là điều thứ nhất. Đó cũng chính là những thứ đã có sẵn trên tờ giấy dán tủ lạnh — lý do nó đáng làm từ tuần đầu tiên.
Nguyên tắc chung cho nhóm này
Với dấu hiệu tim phổi, cái giá của việc đi khám khi không có gì là vài giờ chờ đợi. Cái giá của việc chờ ở nhà khi thật sự có chuyện thì lớn hơn nhiều. Trong đợt hoá trị, đây là nhóm dấu hiệu duy nhất mà lời khuyên luôn là đi ngay, không cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người đang điều trị ung thư dễ bị huyết khối hơn?
Bản thân bệnh ung thư làm máu dễ đông hơn, và một số thuốc điều trị cùng với việc nằm nhiều, đặt đường truyền trung tâm hay vừa phẫu thuật đều làm tăng thêm nguy cơ. Đây là lý do những dấu hiệu gợi ý huyết khối được coi trọng ở nhóm người bệnh này.
Sưng chân kiểu nào thì đáng lo?
Sưng một bên chân kèm đau, nóng, đỏ hoặc căng tức bắp chân là kiểu cần đi khám ngay. Sưng nhẹ hai bên chân vào cuối ngày thì thường ít cấp bách hơn nhưng vẫn nên nói với bác sĩ trong buổi hẹn.
Khó thở nhẹ có phải lúc nào cũng là cấp cứu không?
Không, vì thiếu máu và mệt cũng gây khó thở khi gắng sức. Nhưng khó thở xuất hiện đột ngột, khó thở tăng nhanh hay khó thở kèm đau ngực thì phải xử lý như cấp cứu, không chờ theo dõi thêm.
Có phòng ngừa được không?
Vận động đều, uống đủ nước, tránh ngồi hoặc nằm bất động lâu là những việc giúp giảm nguy cơ. Với một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống đông, và đó là quyết định của bác sĩ chứ không phải thứ tự dùng.