Người ta chuẩn bị tinh thần cho rụng tóc và buồn nôn, nhưng ít ai được dặn rằng có thể sẽ đứng giữa bếp không nhớ mình vào đây làm gì, hay quên tên đồng nghiệp ngồi cạnh mười năm. Hiện tượng này khá phổ biến, nó có tên, và biết tên nó cũng đã bớt hoang mang.
Biểu hiện thường gặp
- Quên việc vừa định làm.
- Khó tìm từ đúng khi đang nói.
- Đọc một đoạn nhiều lần mà không vào.
- Khó làm nhiều việc cùng lúc.
- Nhầm ngày, quên hẹn.
- Mất nhiều thời gian hơn cho việc quen thuộc.
- Dễ mất mạch suy nghĩ khi bị ngắt lời.
Điểm chung là trí nhớ ngắn hạn và khả năng chú ý chịu ảnh hưởng, còn kiến thức và kỹ năng cũ thì vẫn nguyên. Người bệnh không quên cách làm việc của mình; họ mất nhiều công sức hơn để giữ chú ý trong lúc làm.
Những gì góp phần vào
- Bản thân thuốc điều trị.
- Mệt kéo dài.
- Mất ngủ.
- Lo lắng và căng thẳng.
- Thiếu máu.
- Thay đổi nội tiết ở một số phác đồ.
- Một số thuốc chống nôn và giảm đau.
Danh sách này là tin tốt hơn là tin xấu, vì nhiều mục trong đó xử lý được. Ngủ tốt hơn và bớt thiếu máu thường kéo theo đầu óc sáng hơn rõ rệt, nên nói với bác sĩ về mệt và mất ngủ cũng là cách giải quyết một phần của sương mù não.
Dùng công cụ bên ngoài thay vì cố nhớ
- Một cuốn sổ duy nhất cho mọi việc, không nhiều chỗ ghi.
- Báo thức cho giờ uống thuốc và giờ hẹn.
- Lịch treo tường cả nhà nhìn thấy.
- Danh sách việc cần làm viết tối hôm trước.
- Chỗ cố định cho chìa khoá, ví, điện thoại.
- Dán nhãn cho hộp thuốc theo ngày.
Nguyên tắc ở đây là chuyển gánh nặng ra khỏi đầu. Cố nhớ là việc tốn sức và dễ hỏng trong giai đoạn này, còn ghi ra thì không. Dùng công cụ không phải dấu hiệu suy giảm mà là cách làm việc hợp lý với nguồn lực hiện có.
Làm một việc tại một thời điểm
- Tắt thông báo điện thoại khi cần tập trung.
- Làm việc khó vào lúc đầu óc tỉnh nhất trong ngày.
- Chia việc lớn thành đoạn hai mươi phút.
- Nghỉ ngắn giữa các đoạn.
- Đừng vừa nghe vừa làm việc khác.
Khả năng làm nhiều việc cùng lúc là thứ giảm rõ nhất, nên cố giữ thói quen cũ là cách chắc chắn để mắc lỗi. Làm tuần tự chậm hơn một chút nhưng ít phải làm lại.
Trong giao tiếp
- Nói chậm lại, cho phép mình dừng tìm từ.
- Xin nhắc lại khi chưa kịp nắm.
- Ghi chú trong lúc nghe bác sĩ nói.
- Đi khám cùng một người để nghe giúp.
- Hỏi lại để xác nhận mình hiểu đúng.
Buổi khám là chỗ sương mù não gây hậu quả thật: nghe xong ra về mà không nhớ bác sĩ dặn gì. Đi cùng một người và ghi lại là hai việc đơn giản giải quyết gần hết vấn đề này.
Những việc giúp đầu óc sáng hơn
- Ngủ đủ và đều giờ.
- Đi bộ hằng ngày.
- Ăn đều, không để đói lả.
- Uống đủ nước.
- Giảm rượu bia.
- Giữ liên hệ xã hội, trò chuyện đều.
Vận động là thứ được nhắc tới nhiều nhất trong nhóm này. Không phải vì nó thần kỳ mà vì nó tác động cùng lúc lên giấc ngủ, mức mệt và tinh thần — ba thứ đều góp phần vào độ sáng của đầu óc.
Ở nơi làm việc
- Ghi chép nhiều hơn thói quen cũ.
- Xác nhận lại bằng tin nhắn sau cuộc họp.
- Xin thêm thời gian cho việc cần độ chính xác.
- Kiểm tra lại trước khi gửi đi.
- Cân nhắc nói với một người tin cậy để họ hỗ trợ.
Không ai bắt buộc phải kể chuyện bệnh ở chỗ làm. Nhưng với công việc đòi hỏi chính xác, có một người biết và kiểm tra giúp là cách giảm rủi ro mà không phải thông báo cho cả cơ quan.
Khi nào nên nói với bác sĩ
- Ảnh hưởng tới công việc hoặc an toàn hằng ngày.
- Nặng lên nhanh trong thời gian ngắn.
- Kèm lú lẫn, nói khó, yếu nửa người — cấp cứu ngay.
- Kèm đau đầu nhiều hoặc nhìn mờ.
- Không cải thiện sau nhiều tháng kết thúc điều trị.
Cần phân biệt sương mù não diễn tiến chậm với thay đổi đột ngột về ý thức hay vận động — nhóm thứ hai là cấp cứu và phải xử lý ngay, không phải chuyện chờ tới buổi hẹn.
Tự đối xử với mình
Nhiều người thấy xấu hổ vì hay quên và tự trách. Nhưng đây là hệ quả của điều trị chứ không phải dấu hiệu mình kém đi. Nói ra cho người quanh mình biết cũng giúp: đồng nghiệp và người nhà sẽ thôi nghĩ mình lơ đãng, và họ thường sẵn lòng nhắc giúp một câu. Phần lớn người thấy đầu óc sáng dần trở lại trong năm đầu sau điều trị, và trong lúc chờ điều đó thì cuốn sổ tay làm thay được rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù não là gì?
Đó là tên gọi quen thuộc cho tình trạng giảm trí nhớ ngắn hạn, khó tập trung và chậm tìm từ, xuất hiện trong và sau đợt điều trị ung thư. Nó có thật và được ghi nhận rộng rãi, không phải do người bệnh tưởng tượng.
Nó kéo dài bao lâu?
Phần lớn cải thiện dần trong vài tháng tới khoảng một năm sau khi kết thúc điều trị, tuy một số người thấy còn nhẹ lâu hơn. Nếu tình trạng nặng lên hoặc không cải thiện thì nên nói với bác sĩ để được đánh giá.
Có phải chỉ do thuốc hoá trị không?
Không chỉ vậy. Mệt, mất ngủ, lo lắng, thiếu máu, thay đổi nội tiết và một số thuốc dùng kèm đều góp phần, nên nhiều phần trong đó có thể cải thiện được khi xử lý đúng nguyên nhân.
Có cách nào tập luyện để đỡ hơn không?
Ngủ đủ, vận động đều, làm một việc tại một thời điểm và dùng công cụ ghi nhớ bên ngoài như sổ tay hay báo thức đều giúp ích trong sinh hoạt. Nếu công việc đòi hỏi trí óc cao thì hãy nói với bác sĩ, vì có những chương trình hỗ trợ phục hồi nhận thức.