Khô miệng và mất vị giác: khi mọi thứ đều nhạt hoặc đắng như kim loại

Đây là tác dụng phụ ít ai chuẩn bị tinh thần và lại làm người ta nản nhất, vì nó đánh vào một trong những niềm vui còn lại trong ngày. Món mẹ nấu bỗng nhạt thếch. Ly nước lọc uống vào thấy đắng. Thịt có vị như ngậm đồng xu. Không phải mình kén ăn, và cũng không phải mình mất khẩu vị vì buồn — đây là chuyện sinh lý thật.

Chuyện gì đang xảy ra

• Nụ vị giác trên lưỡi là tế bào thay nhanh, bị thuốc ảnh hưởng.
• Tuyến nước bọt tiết ít hơn và nước bọt đặc hơn.
• Khứu giác cũng đổi, mà vị phụ thuộc mùi rất nhiều.
• Miệng khô làm vị càng khó cảm nhận.

Bốn yếu tố này cộng lại nên cùng một món mỗi ngày lại có vị khác nhau — hôm nay ăn được, ba hôm sau không nuốt nổi. Điều đó làm người nấu trong nhà rất dễ nản, nên nói trước cho họ hiểu là chuyện đáng làm.

Những kiểu thay đổi vị hay gặp

• Vị kim loại, nhất là với thịt đỏ.
• Mọi thứ nhạt như không nêm.
• Đắng gắt, kể cả nước lọc.
• Ngọt quá mức, không ăn được đồ ngọt.
• Mùi thức ăn nấu chín gây buồn nôn.

Người bị vị kim loại với thịt đỏ thường chuyển sang cá, trứng, đậu hũ và thấy dễ chịu hẳn. Người thấy mùi nấu nướng khó chịu thì nên ăn món nguội hoặc mát, vì mùi bốc lên từ món nóng là phần gây phiền nhất.

Mẹo cho vị kim loại

• Dùng đũa muỗng nhựa hoặc gỗ thay vì kim loại.
• Đổi thịt đỏ sang cá, trứng, đậu hũ, thịt gà.
• Ướp nhạt với gừng, hành, thảo mộc thay vì muối đậm.
• Súc miệng trước khi ăn cho sạch vị cũ.
• Ăn kèm chút chua nhẹ nếu miệng không loét.

Đổi sang muỗng nhựa là mẹo nhỏ nhưng nhiều người nói nó giúp thật. Nếu miệng đang có vết loét thì bỏ qua gợi ý về vị chua, vì lúc đó ưu tiên là không làm rát thêm chứ không phải làm tăng vị.

Mẹo khi mọi thứ đều nhạt

• Tăng mùi thay vì tăng muối: thảo mộc, gừng, sả, hành phi.
• Thay đổi kết cấu cho món đỡ đơn điệu.
• Ăn món có nhiệt độ tương phản nhau trong bữa.
• Trình bày cho bắt mắt, vì mắt cũng góp phần vào ăn ngon.

Nêm mặn thêm là phản xạ đầu tiên và thường không hiệu quả, vì vấn đề không nằm ở lượng muối mà ở khả năng cảm nhận. Tăng lớp mùi thường cho kết quả tốt hơn và không làm miệng rát.

Miệng khô — những việc làm đều mỗi ngày

• Uống từng ngụm nhỏ suốt ngày thay vì uống dồn.
• Mang chai nước theo người, kể cả trong nhà.
• Ngậm đá viên nhỏ nếu bác sĩ không dặn kiêng.
• Ăn món nhiều nước: cháo loãng, súp, canh.
• Nhai kẹo cao su không đường để kích thích nước bọt.
• Bôi dưỡng môi thường xuyên.

Nếu khô miệng nặng tới mức khó nuốt và khó nói thì hỏi bác sĩ về nước bọt nhân tạo hoặc sản phẩm dưỡng ẩm khoang miệng — đó là thứ có sẵn và có chỉ định rõ ràng, không cần chịu đựng.

Khô miệng và răng

• Đánh răng hai lần một ngày bằng bàn chải mềm.
• Súc miệng sau mỗi lần ăn vặt.
• Tránh đồ ngọt ngậm lâu trong miệng.
• Tránh nước súc miệng có cồn.
• Khám răng định kỳ theo lời dặn của bác sĩ.

Nước bọt là thứ rửa trôi axit và đường khỏi bề mặt răng. Khi nó giảm đi, nguy cơ sâu răng tăng lên rõ rệt, và điều đó xảy ra âm thầm trong nhiều tháng. Đây là lý do việc chăm răng trong đợt hoá trị đáng làm kỹ hơn thói quen cũ.

Khi ăn ít quá và bắt đầu sụt cân

• Ăn nhiều bữa nhỏ, cứ hai ba tiếng một lần.
• Ưu tiên món giàu năng lượng trong thể tích nhỏ.
• Uống sữa hoặc sinh tố giữa các bữa.
• Ăn vào lúc trong ngày mình thấy dễ chịu nhất.
• Báo cho bác sĩ nếu sụt cân đều trong vài tuần.

Nhiều người thấy buổi sáng là lúc ăn dễ nhất, nên bữa sáng thành bữa chính của giai đoạn này. Đó là cách xoay hợp lý — không có quy định nào bắt bữa trưa phải to nhất. Về thực phẩm bổ sung dinh dưỡng thì hỏi bác sĩ, vì loại nào phù hợp còn tuỳ tình trạng cụ thể.

Nói với người nấu trong nhà

• Cho họ biết vị giác đổi là do thuốc, không phải chê món.
• Nói cụ thể món nào đang ăn được.
• Chấp nhận rằng hôm nay được, mai lại không.
• Nấu phần nhỏ để khỏi tiếc khi không ăn hết.

Người nấu thường tổn thương âm thầm khi món mình nấu bị bỏ dở, và họ dễ nghĩ là mình nấu dở hoặc người bệnh không cố gắng. Một câu giải thích rõ ràng, lặp lại vài lần, tháo được cả một nút thắt trong nhà.

Những thứ nên tránh trong giai đoạn này

• Rượu bia — làm khô miệng nặng thêm.
• Thuốc lá — đổi vị và hại niêm mạc.
• Cà phê quá đặc khi đang khô miệng.
• Đồ ăn rất mặn hoặc rất cay khi miệng đang loét.
• Thực phẩm chức năng tự mua để cải thiện vị giác.

Điều cuối đáng nhấn: nhiều loại viên bổ sung kẽm hay vitamin được quảng cáo cho vị giác, nhưng chúng có thể tương tác với thuốc điều trị. Muốn dùng bất cứ thứ gì thì đưa hộp cho bác sĩ hoặc dược sĩ xem trước.

Khi nào báo cho nơi điều trị

• Không ăn uống được gì trong hơn một ngày.
• Sụt cân nhanh và đều.
• Khô miệng tới mức khó nói, khó nuốt.
• Xuất hiện mảng trắng trong miệng.
• Thay đổi vị kèm đau miệng nhiều.

Vị giác đổi một mình thì không phải cấp cứu, nhưng khi nó kéo theo ăn uống sụt hẳn thì nó thành vấn đề dinh dưỡng và có chỗ trong đánh giá của bác sĩ. Đừng coi đó là chuyện vặt phải tự chịu.

Nó sẽ qua

Với phần lớn người, vị giác bắt đầu trở lại trong vài tuần sau mũi truyền cuối và về gần như cũ trong vài tháng. Có người thấy một vài món không bao giờ ngon lại như trước — thường là món họ ăn đúng vào những ngày buồn nôn nhất. Vì vậy có một mẹo nhỏ đáng biết: đừng ăn món mình yêu thích nhất vào những ngày tệ nhất của chu kỳ, để nó không bị gắn với ký ức khó chịu.

Câu hỏi thường gặp