Người ta hay nghĩ hoá trị đi liền với tiêu chảy, nên khi bị táo bón lại lúng túng không biết có bình thường không. Thực ra táo bón rất hay gặp, và điều đáng chú ý là thủ phạm chính thường không phải thuốc hoá trị mà là những thứ dùng kèm với nó.
Những nguyên nhân cộng lại
- Thuốc chống nôn — nhóm hay gây táo bón nhất.
- Thuốc giảm đau nhóm mạnh.
- Ăn ít đi, ăn nhạt và ít chất xơ.
- Uống nước ít vì miệng đắng, ngại uống.
- Nằm nhiều, đi lại ít trong những ngày mệt.
- Một số thuốc hoá trị ảnh hưởng tới thần kinh ruột.
Điểm đáng nhớ là ba nguyên nhân đầu thường xuất hiện cùng lúc ngay sau mũi truyền: thuốc chống nôn được dùng, người mệt nên nằm, miệng đắng nên uống ít. Vì vậy phòng táo bón nên bắt đầu từ ngày truyền chứ đừng đợi tới khi đã bí.
Bắt đầu phòng từ ngày truyền
- Uống nước đều ngay từ ngày đầu, không đợi khát.
- Ăn món có chất xơ mềm: khoai, bí, chuối chín, đu đủ.
- Đi bộ nhẹ trong nhà vài lần mỗi ngày.
- Giữ giờ đi ngoài đều đặn, đừng nhịn.
- Hỏi bác sĩ xem phác đồ có kèm thuốc phòng táo bón không.
Câu hỏi cuối là câu nhiều người quên hỏi và nó tiết kiệm được cả tuần khó chịu. Với những phác đồ dùng thuốc chống nôn mạnh, bác sĩ thường đã có sẵn hướng dẫn phòng ngừa — chỉ cần hỏi là có.
Uống bao nhiêu nước
- Chia nhỏ suốt ngày, ly nhỏ mỗi giờ.
- Nước ấm buổi sáng khi bụng đói thường có tác dụng.
- Nước canh, nước cháo cũng tính là nước.
- Hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp với mình.
Lý do phải hỏi là có người mắc bệnh tim hoặc thận cần hạn chế nước, nên con số chung không áp dụng được cho tất cả. Với người không có hạn chế nào thì nguyên tắc dễ nhớ là nhìn màu nước tiểu: nhạt là đủ, sẫm là thiếu.
Chất xơ — loại nào và khi nào
- Rau củ nấu mềm dễ dung nạp hơn rau sống.
- Đu đủ chín, chuối chín, mận khô ngâm mềm.
- Yến mạch nấu, khoai lang luộc.
- Tăng dần, không tăng đột ngột kẻo chướng bụng.
- Uống thêm nước khi tăng chất xơ, nếu không sẽ phản tác dụng.
Điều cuối là chỗ nhiều người làm sai: ăn nhiều chất xơ mà uống ít nước làm phân khô cứng hơn chứ không mềm ra. Chất xơ và nước phải đi cùng nhau mới có tác dụng.
Vận động nhẹ
- Đi bộ chậm mười phút, vài lần một ngày.
- Đứng lên đi lại mỗi giờ nếu phải nằm nhiều.
- Xoa bụng theo chiều kim đồng hồ.
- Tập hít thở sâu khi không đi bộ được.
Không cần tập nặng, và trong những ngày mệt nhất thì đi bộ trong nhà cũng đủ. Ruột hoạt động theo nhịp cơ thể, nên nằm im cả ngày là một trong những nguyên nhân dễ sửa nhất của táo bón.
Tư thế và thói quen đi ngoài
- Đi vào giờ cố định, thường sau bữa sáng.
- Kê chân lên ghế thấp cho tư thế thuận.
- Không rặn mạnh, nhất là khi tiểu cầu thấp.
- Không ngồi lâu quá mười phút.
- Đừng nhịn khi có nhu cầu.
Rặn mạnh là việc cần tránh thật sự trong giai đoạn tiểu cầu thấp, vì nguy cơ nứt hậu môn và chảy máu. Nếu thấy phải rặn mới đi được thì đó là lúc nên gọi hỏi bác sĩ về thuốc làm mềm phân, chứ không phải lúc cố thêm.
Về thuốc
Có nhiều nhóm thuốc cho táo bón và chúng không thay thế nhau được — có loại làm mềm phân, có loại tăng nhu động, có loại giữ nước trong lòng ruột. Chọn sai nhóm thì không tác dụng hoặc gây đau bụng. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ đang theo trường hợp của mình, và nếu đã được kê sẵn thì dùng đúng như lời dặn. Đừng dùng thuốc của người khác đưa cho, kể cả người cùng bệnh.
Dấu hiệu phải đi khám ngay
- Đau bụng nhiều, bụng chướng căng.
- Không xì hơi được.
- Nôn kèm không đi ngoài được.
- Quá bốn năm ngày không đi dù đã dùng thuốc.
- Có máu khi đi ngoài.
- Sốt kèm theo.
Ba dấu hiệu đầu cộng lại là bức tranh nghi tắc ruột và đó là tình huống cấp cứu, không phải chuyện chờ tới buổi hẹn. Đừng tự dùng thêm thuốc nhuận tràng trong tình huống này — đi khám để được đánh giá.
Trĩ và nứt hậu môn
- Táo bón kéo dài dễ làm trĩ nặng lên.
- Rửa nước ấm, thấm khô, không chà giấy.
- Ngâm nước ấm nếu bác sĩ cho phép.
- Báo ngay nếu có chảy máu hay đau nhiều.
Vùng này dễ nhiễm trùng khi bạch cầu thấp nên đừng ngại nói với bác sĩ. Cũng đừng tự mua thuốc đặt hay thuốc bôi, vì có loại không phù hợp trong giai đoạn điều trị.
Khi vừa táo bón vừa tiêu chảy
Chuyện này gặp nhiều hơn người ta tưởng: những ngày đầu sau truyền thì táo bón vì thuốc chống nôn, vài ngày sau lại tiêu chảy vì niêm mạc ruột bị ảnh hưởng. Nhịp này lặp lại theo chu kỳ. Cách xử lý là điều chỉnh theo từng giai đoạn chứ đừng giữ một chế độ ăn cứng nhắc cho cả tháng, và ghi lại nhịp đó để nói với bác sĩ.
Ghi lại những gì
- Ngày cuối cùng đi ngoài bình thường.
- Đã dùng thuốc gì, liều theo đơn, từ ngày nào.
- Có đau bụng, chướng bụng, nôn không.
- Lượng nước uống mỗi ngày.
Người bệnh thường nhớ mơ hồ và hay nói giảm nhẹ. Vài dòng ghi mỗi tối biến chuyện này thành thông tin cụ thể, và trong nhiều trường hợp nó là thứ giúp bác sĩ chỉnh thuốc chống nôn cho chu kỳ sau thay vì để tình trạng lặp lại y nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoá trị lại gây táo bón chứ không phải tiêu chảy?
Cả hai đều gặp và tuỳ phác đồ. Táo bón thường không do thuốc hoá trị trực tiếp mà do thuốc chống nôn dùng kèm, thuốc giảm đau nhóm opioid, ăn uống ít đi, uống nước ít và nằm nhiều.
Bao lâu không đi ngoài thì phải báo?
Ranh giới thường được nhắc là quá ba ngày không đi so với thói quen bình thường của mình, hoặc đi được nhưng rất khó và đau. Nếu kèm đau bụng nhiều, chướng bụng, nôn hay không xì hơi được thì phải đi khám ngay chứ không chờ.
Có được tự mua thuốc nhuận tràng không?
Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước. Nhiều phác đồ có dặn sẵn thuốc phòng táo bón dùng cùng thuốc chống nôn, và khi đó cứ theo lời dặn đó; còn tự mua thêm loại khác có thể gây quá liều hoặc không phù hợp khi tiểu cầu đang thấp.
Thụt tháo tại nhà có được không?
Không nên tự làm trong đợt hoá trị. Thụt tháo và đặt thuốc qua hậu môn có nguy cơ gây tổn thương niêm mạc và nhiễm trùng khi bạch cầu thấp, nên chỉ làm khi bác sĩ chỉ định và hướng dẫn cụ thể.