Tiêu chảy khi hoá trị: xử lý tại nhà tới đâu và khi nào phải gọi

Niêm mạc ruột cũng thay tế bào nhanh, nên nó chịu tác động của thuốc giống miệng. Kết quả là tiêu chảy — thứ nghe có vẻ thường tình nhưng trong đợt hoá trị lại là một trong những lý do phải nhập viện hay gặp. Lý do không phải bản thân việc đi ngoài, mà là mất nước và mất điện giải diễn ra nhanh hơn người ta tưởng.

Vì sao nó xảy ra

• Thuốc làm tổn thương lớp niêm mạc ruột.
• Ruột hấp thu nước kém đi.
• Một số thuốc chống nôn và thuốc kháng sinh cũng góp phần.
• Hệ vi sinh đường ruột bị xáo trộn.

Vì nguyên nhân có nhiều lớp nên cách xử lý không chỉ là cầm lại. Có trường hợp tiêu chảy là phản ứng của ruột với thuốc, có trường hợp là nhiễm trùng — và hai thứ đó xử lý khác hẳn nhau, nên người quyết định phải là bác sĩ.

Việc đầu tiên: bù nước

• Uống từng ngụm nhỏ, liên tục, đừng đợi khát.
• Nước lọc, nước cháo loãng, nước dừa, nước súp.
• Dung dịch bù điện giải pha đúng tỉ lệ ghi trên bao bì.
• Tránh nước ngọt có ga và nước ép rất ngọt.
• Tránh cà phê và rượu bia.

Pha dung dịch bù điện giải đặc hơn hướng dẫn là sai lầm hay gặp và nó làm tiêu chảy nặng thêm. Pha đúng lượng nước ghi trên gói, không ước lượng, và uống rải ra chứ đừng uống một hơi.

Ăn gì trong những ngày đó

• Cháo trắng, cơm nhão, bánh mì mềm, khoai luộc.
• Chuối chín, táo hấp, cà rốt nấu nhừ.
• Thịt gà bỏ da luộc, cá hấp.
• Ăn nhiều bữa nhỏ, nhạt, ít dầu mỡ.
• Thức ăn ấm vừa, không nóng không lạnh.

Nguyên tắc chung là nhạt, mềm, ít chất xơ thô trong những ngày đang đi nhiều, rồi quay lại chế độ bình thường khi đã ổn. Không cần nhịn ăn — ruột vẫn cần năng lượng để hồi phục niêm mạc.

Những thứ nên tạm tránh

• Sữa tươi và đồ nhiều lactose nếu thấy đầy bụng.
• Rau sống, đồ nhiều xơ thô, hạt.
• Đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ.
• Đồ cay, đồ rất ngọt.
• Đồ ăn để lâu ngoài, đồ sống, đồ tái.

Mục cuối không chỉ vì tiêu chảy: trong giai đoạn bạch cầu thấp, đồ sống và đồ để lâu là nguồn nhiễm khuẩn thật sự. Ăn chín uống sôi trong cả đợt điều trị là quy tắc đáng giữ dù có tiêu chảy hay không.

Vì sao không tự uống thuốc cầm

Với một số phác đồ, bác sĩ có dặn trước loại thuốc và cách dùng tại nhà, kèm ngưỡng phải gọi lại. Khi đó thì làm theo đúng lời dặn đó. Ngoài trường hợp được dặn sẵn, tự mua thuốc cầm là việc nên tránh: nếu tiêu chảy do nhiễm trùng thì cầm lại là giữ tác nhân trong ruột, và nếu đang cần đánh giá mức độ để điều chỉnh liều thì thuốc cầm làm sai bức tranh. Một cuộc gọi cho nơi điều trị nhanh hơn nhiều so với hậu quả của việc uống nhầm.

Chăm sóc vùng hậu môn

• Rửa nhẹ bằng nước ấm sau mỗi lần đi, thấm khô.
• Không dùng giấy khô chà mạnh.
• Không dùng khăn ướt có cồn hay mùi thơm.
• Bôi kem bảo vệ da nếu bác sĩ cho phép.
• Mặc đồ lót cotton rộng.

Da vùng này rách rất nhanh khi đi nhiều lần trong ngày, và vết nứt ở đó là cửa vào nhiễm trùng trong giai đoạn bạch cầu thấp. Báo ngay nếu thấy đau rát nhiều, có vết nứt hay chảy máu — đây là chỗ không nên ngại nói.

Dấu hiệu mất nước

• Miệng khô, khát nhiều.
• Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
• Chóng mặt khi đứng dậy.
• Mệt lả, tim đập nhanh.
• Da khô, mắt trũng.

Mất nước là hậu quả nguy hiểm nhất của tiêu chảy trong hoá trị và nó tiến triển nhanh hơn ở người đang mệt sẵn. Thấy các dấu hiệu này mà uống không kịp bù thì gọi cho nơi điều trị — truyền dịch là việc đơn giản khi làm sớm.

Khi nào phải gọi ngay

• Sốt kèm theo — gọi ngay, đừng tự hạ sốt trước.
• Phân có máu hoặc đen như hắc ín.
• Đau bụng nhiều, bụng chướng.
• Nôn liên tục, không uống nổi nước.
• Tiêu chảy không giảm sau một ngày.
• Chóng mặt nhiều, tiểu rất ít.

Sốt là dấu hiệu đứng đầu danh sách trong mọi tình huống của đợt hoá trị. Trong giai đoạn bạch cầu thấp, sốt kèm tiêu chảy được xử lý như một tình huống cần đánh giá gấp, nên gọi trước rồi làm theo hướng dẫn chứ đừng chờ xem sao.

Ghi lại để nói cho đúng

• Số lần đi mỗi ngày, so với bình thường của mình.
• Tính chất phân, có máu hay nhầy không.
• Bắt đầu từ ngày thứ mấy sau truyền.
• Uống được bao nhiêu nước mỗi ngày.
• Có sốt không, nhiệt độ bao nhiêu.

Khi gọi cho nơi điều trị, những con số này giúp người trực quyết định nhanh và đúng. Câu "đi nhiều lắm" không dùng được; câu "tám lần từ sáng, bình thường ngày một lần, sốt ba mươi tám độ rưỡi" thì dùng được ngay.

Sau khi đã ổn lại

• Quay lại chế độ ăn bình thường từ từ, không đột ngột.
• Thêm dần rau nấu chín trước khi ăn rau sống trở lại.
• Tiếp tục uống đủ nước vài ngày sau.
• Kể lại đợt vừa rồi trong buổi hẹn kế tiếp.

Kể lại là bước nhiều người bỏ qua vì nghĩ chuyện đã qua rồi. Nhưng mức độ tiêu chảy của chu kỳ trước là căn cứ để bác sĩ dặn trước cho chu kỳ sau, và đôi khi để điều chỉnh liều. Nói ra là giúp chính mình ở chu kỳ tới.

Câu hỏi thường gặp