Niêm mạc miệng thay mới liên tục, nhanh chẳng kém gì chân tóc. Vì vậy thuốc hoá trị đụng tới nó gần như chắc chắn ở một số phác đồ. Khác với rụng tóc, viêm miệng có thể làm người ta không ăn được — và không ăn được thì kéo theo sụt cân, mất nước, mệt thêm. Đó là lý do đoạn này đáng chuẩn bị kỹ chứ không chỉ chịu đựng.
Lịch thường gặp trong một chu kỳ
- Ngày 1-4: miệng còn bình thường.
- Ngày 5-7: cảm giác khô, hơi rát, ăn chua thấy xót.
- Ngày 8-12: nặng nhất, có thể loét, nuốt đau.
- Ngày 13-18: lành dần, ăn lại được.
- Trước chu kỳ sau: thường đã hồi phục gần hết.
Lịch này trùng đúng với giai đoạn bạch cầu xuống thấp, nên miệng vừa dễ loét vừa dễ nhiễm trùng trong cùng những ngày đó. Đây là lý do chăm miệng trong đợt hoá trị không phải chuyện thẩm mỹ mà là phòng nhiễm trùng thật sự.
Dấu hiệu sớm — bắt được thì đỡ nhiều
- Miệng khô hơn bình thường, hay khát.
- Lưỡi thấy rát nhẹ khi ăn mặn hoặc chua.
- Niêm mạc má đỏ hơn, hơi sưng.
- Vị giác bắt đầu đổi.
- Nuốt thấy vướng.
Bắt được dấu hiệu sớm thì có hai ngày để chuyển sang chế độ ăn mềm và tăng cường súc miệng trước khi loét hình thành. Nhiều người kể rằng khi làm sớm được như vậy thì đợt viêm nhẹ hẳn so với những chu kỳ họ để mặc.
Quy trình chăm miệng hằng ngày
- Súc miệng nước muối loãng bốn tới sáu lần một ngày.
- Đánh răng bằng bàn chải lông thật mềm, hai lần một ngày.
- Kem đánh răng dịu, không cay, không hạt.
- Súc miệng sau mỗi bữa ăn và trước khi ngủ.
- Uống nước đều trong ngày cho miệng khỏi khô.
- Bôi dưỡng môi để môi không nứt.
Pha nước muối loãng thì lấy một ít muối trong một ly nước ấm, ngậm rồi nhổ, không nuốt. Đừng pha mặn với ý nghĩ mặn hơn thì sạch hơn — nước muối đặc làm niêm mạc xót và khô thêm.
Bàn chải và chỉ nha khoa
- Bàn chải lông mềm nhất tìm được, thay mỗi tháng.
- Ngâm bàn chải nước ấm cho lông mềm thêm trước khi chải.
- Chải nhẹ, không cần mạnh, không cần lâu.
- Dùng chỉ nha khoa nếu vốn quen dùng và lợi không chảy máu.
- Ngừng chỉ nha khoa khi tiểu cầu thấp hoặc lợi chảy máu.
Về chỉ nha khoa thì nên hỏi bác sĩ theo tình trạng của mình, vì nó tuỳ vào chỉ số tiểu cầu từng đợt. Nguyên tắc chung: việc gì làm chảy máu lợi trong giai đoạn này đều nên tạm dừng cho tới khi hỏi được.
Những thứ làm miệng đau thêm
- Nước súc miệng có cồn.
- Đồ chua: chanh, cam, giấm, me.
- Đồ cay, tiêu, ớt.
- Đồ mặn đậm, đồ khô cứng, bánh giòn.
- Đồ quá nóng.
- Rượu bia và thuốc lá.
Bánh mì nướng giòn và các loại bánh khô là thứ hay bị bỏ sót trong danh sách này — cạnh sắc của chúng cứa vào niêm mạc đang mỏng. Trong những ngày cao điểm, thức ăn nên mềm và nhiệt độ mát hoặc âm ấm.
Ăn uống trong những ngày miệng đau nhất
- Cháo, súp, sinh tố, sữa chua, khoai nghiền.
- Trứng hấp, đậu hũ non, cá hấp mềm.
- Thức ăn để nguội bớt, không nóng hổi.
- Cắt nhỏ, nấu nhừ, thêm nước sốt cho dễ nuốt.
- Uống bằng ống hút nếu vết loét ở môi hoặc đầu lưỡi.
- Ăn nhiều bữa nhỏ thay vì ba bữa lớn.
Mục tiêu trong những ngày này không phải ăn ngon mà là giữ đủ năng lượng và đủ nước. Nếu ăn không nổi trong hơn một ngày thì hãy gọi cho nơi điều trị — có những cách hỗ trợ dinh dưỡng mà bác sĩ sẽ chỉ định, không nên tự chịu và tự sụt cân.
Nước đá trong lúc truyền
Với một vài nhóm thuốc, có nơi hướng dẫn ngậm đá bào trong lúc truyền để làm co mạch niêm mạc miệng, giảm lượng thuốc tới đó. Cách này không áp dụng cho mọi phác đồ và có phác đồ chống chỉ định. Hãy hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng xem trường hợp của mình có phù hợp không, đừng tự làm theo lời người khác kể.
Phân biệt loét thường và nấm miệng
- Loét do thuốc: vết trũng đỏ viền trắng, đau rõ, ở má và lưỡi.
- Nấm miệng: mảng trắng như váng sữa, cạo ra thấy nền đỏ.
- Nấm thường kèm vị giác đắng và cảm giác bám dính.
- Nấm cần thuốc riêng, không tự hết bằng súc miệng.
Thấy mảng trắng lan rộng thì báo cho bác sĩ chứ đừng tự mua thuốc bôi. Nấm miệng trong giai đoạn bạch cầu thấp là chuyện cần điều trị đúng thuốc, và người kê đơn phải là bác sĩ đang theo phác đồ của mình.
Răng giả và niềng răng
- Tháo răng giả ra khi miệng đau, chỉ đeo khi ăn.
- Vệ sinh răng giả mỗi ngày, ngâm đúng cách.
- Răng giả lỏng cọ vào niêm mạc dễ tạo loét.
- Báo nha sĩ nếu có khí cụ chỉnh nha trước khi bắt đầu phác đồ.
Lý tưởng nhất là khám răng trước khi bắt đầu hoá trị để xử lý sâu răng và lấy cao răng khi còn an toàn. Nếu đã bắt đầu điều trị rồi thì mọi thủ thuật nha khoa phải được bác sĩ điều trị đồng ý trước, vì thời điểm làm phải tránh giai đoạn bạch cầu thấp.
Giảm đau đúng cách
- Súc miệng nước mát trước khi ăn.
- Ngậm đá viên nhỏ nếu bác sĩ không dặn kiêng.
- Hỏi bác sĩ về dung dịch giảm đau tại chỗ nếu đau nhiều.
- Không tự mua thuốc bôi tê hay thuốc giảm đau ngoài hiệu.
Có những dung dịch súc miệng pha sẵn theo đơn dành riêng cho viêm niêm mạc, nhưng chúng phải do bác sĩ chỉ định. Tự mua thuốc giảm đau uống cũng là chuyện nên tránh, vì một số loại quen thuộc lại không phù hợp khi tiểu cầu đang thấp.
Khi nào phải gọi ngay
- Sốt trong giai đoạn bạch cầu thấp — gọi ngay, đừng chờ.
- Không nuốt được cả nước.
- Mảng trắng lan rộng hoặc có mủ.
- Chảy máu trong miệng không cầm.
- Đau tới mức không ăn uống gì trên một ngày.
- Sưng môi, sưng lưỡi, khó thở — cấp cứu.
Quy tắc dễ nhớ: miệng đau mà vẫn ăn uống được thì xử lý tại nhà theo hướng dẫn; miệng đau mà không uống nổi nước, hoặc miệng đau có sốt, thì gọi cho nơi điều trị trong ngày.
Ghi lại để nói với bác sĩ
- Bắt đầu đau từ ngày thứ mấy của chu kỳ.
- Có loét không, bao nhiêu chỗ, ở đâu.
- Ăn được bao nhiêu so với bình thường.
- Có sụt cân không, sụt bao nhiêu.
Bốn con số đó là thứ bác sĩ cần để quyết định cho chu kỳ sau, và chúng dễ quên nếu không ghi. Một trang giấy trong bếp hoặc vài dòng trong điện thoại mỗi tối là đủ, và nó biến câu "hôm rồi miệng có đau" thành thông tin dùng được.
Chu kỳ sau thường dễ hơn nếu chuẩn bị
Nhiều người kể rằng chu kỳ đầu bị nặng vì không biết, còn từ chu kỳ thứ hai trở đi họ bắt đầu súc miệng đều từ ngày truyền, chuyển sang ăn mềm từ ngày thứ tư, và mức độ viêm nhẹ hẳn. Cái làm nên khác biệt không phải thuốc gì đặc biệt mà là làm sớm, trước khi vết loét kịp hình thành.
Câu hỏi thường gặp
Viêm miệng thường bắt đầu vào ngày thứ mấy sau truyền?
Phần lớn người thấy miệng bắt đầu rát trong khoảng ngày thứ năm đến ngày thứ mười sau mũi truyền, nặng nhất quanh ngày thứ mười rồi dịu dần trước chu kỳ sau. Mốc này trùng với giai đoạn bạch cầu xuống thấp nên cần để ý nhiễm trùng trong cùng những ngày đó.
Súc miệng bằng gì cho an toàn?
Nước muối loãng tự pha hoặc nước súc miệng không cồn là lựa chọn phổ biến và dịu. Tránh các loại nước súc miệng chứa cồn vì chúng làm niêm mạc khô và rát thêm; muốn dùng loại thuốc nào ngoài nước muối thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Loét miệng nhiều có phải hoãn truyền không?
Có thể, và đó là quyết định của bác sĩ điều trị chứ không phải của người bệnh. Mức độ viêm miệng là một trong những căn cứ để bác sĩ cân nhắc lịch và liều, nên hãy mô tả thật đúng mức độ chứ đừng nói nhẹ đi vì sợ bị hoãn.
Khi nào viêm miệng trở thành việc phải gọi bác sĩ ngay?
Khi kèm sốt, khi không nuốt được cả nước, khi có mảng trắng lan rộng hoặc có mủ, hoặc khi đau tới mức không ăn uống gì trong hơn một ngày. Mất nước và nhiễm trùng là hai hậu quả thật sự của viêm miệng nặng, và cả hai đều cần xử lý sớm.