Da là cơ quan lớn nhất của cơ thể và là nơi tác dụng phụ hiện ra rõ nhất mà ít ai được dặn trước. Người ta được dặn về buồn nôn, về sốt, về bạch cầu — rồi tới tuần thứ ba thấy tay mình khô nứt và ngứa suốt đêm mà không biết có phải chuyện đáng lo không. Bài này gom lại những thay đổi thường gặp và ranh giới giữa khó chịu thường tình với dấu hiệu cần gọi bác sĩ.
Da thay đổi những gì
- Khô hơn hẳn, nhất là cẳng tay, cẳng chân, gót chân.
- Mỏng và dễ xước hơn, vết thương lâu lành hơn.
- Ngứa, đôi khi ngứa nhiều về đêm.
- Bắt nắng mạnh, dễ sạm và dễ bỏng.
- Sạm màu ở đường gân nơi truyền thuốc, ở khuỷu, đầu gối.
- Đôi khi nổi mụn dạng trứng cá ở mặt và lưng.
Không phải ai cũng gặp hết, và mức độ phụ thuộc nhóm thuốc. Phần lớn những thay đổi này hồi phục sau khi kết thúc phác đồ, kể cả vùng da sạm — chỉ là hồi phục chậm, tính bằng tháng chứ không phải tuần.
Tắm thế nào cho da đỡ khô
- Nước ấm vừa, không nóng — nước nóng lấy đi lớp dầu tự nhiên.
- Tắm nhanh, mười phút là đủ.
- Sữa tắm dịu, không mùi, không hạt tẩy da chết.
- Không dùng bông tắm chà mạnh.
- Lau người bằng cách thấm khăn, đừng chà.
- Bôi dưỡng ẩm trong vòng vài phút sau khi lau, lúc da còn ẩm.
Điểm quan trọng nhất là cái cuối: bôi dưỡng ẩm lên da còn hơi ẩm giữ nước tốt hơn nhiều so với bôi lên da đã khô hẳn. Đây là thay đổi nhỏ trong thói quen nhưng tạo khác biệt thật sự sau vài ngày.
Chọn kem dưỡng
- Không mùi, không cồn, càng ít thành phần càng tốt.
- Dạng kem đặc hoặc thuốc mỡ cho vùng rất khô.
- Dạng nhẹ hơn cho mặt nếu da hay nổi mụn.
- Bôi ít nhất hai lần một ngày, thêm khi thấy khô.
- Bôi dày ở gót chân và khuỷu tay, chỗ da dày và nứt.
Không cần sản phẩm đắt tiền hay dòng chuyên biệt. Điều cần là dịu và dùng đều đặn. Nếu đang xạ trị vùng nào thì vùng đó có quy tắc riêng — hỏi bác sĩ xạ trị, đừng tự áp dụng thói quen chung.
Ngứa — làm gì khi ngứa nhiều về đêm
- Bôi dưỡng ẩm trước khi ngủ, dày hơn ban ngày.
- Chườm mát vùng ngứa thay vì gãi.
- Cắt móng tay ngắn để lỡ gãi cũng không xước.
- Mặc đồ cotton rộng, tránh len và sợi tổng hợp.
- Giữ phòng mát, vì nóng làm ngứa tăng.
- Đổi sang bột giặt không mùi, xả kỹ.
Gãi làm rách da và trong giai đoạn bạch cầu thấp thì một vết xước là một cửa vào cho vi khuẩn. Nếu ngứa tới mức mất ngủ nhiều đêm thì hãy nói với bác sĩ để được kê thuốc phù hợp — đừng tự mua thuốc bôi hay thuốc uống chống ngứa ngoài hiệu.
Chống nắng — cần hơn bình thường
- Tránh ra ngoài giờ nắng gắt nếu được.
- Áo dài tay vải mỏng, quần dài, mũ rộng vành.
- Kem chống nắng phổ rộng, chỉ số cao, bôi lại sau vài giờ.
- Đừng quên gáy, vành tai, mu bàn tay, da đầu.
- Kính râm vì mắt cũng nhạy hơn.
Da bắt nắng mạnh trong lúc điều trị và tình trạng này còn kéo dài một thời gian sau khi ngừng thuốc. Vết sạm do nắng lúc này lâu mờ hơn bình thường, nên phòng vẫn dễ hơn chữa.
Hội chứng bàn tay bàn chân
- Lòng bàn tay bàn chân đỏ, rát, châm chích.
- Da căng, khô, có khi bong hoặc phồng rộp.
- Đi lại và cầm nắm thấy đau.
- Thường nặng hơn ở chỗ chịu tì đè.
Đây là tác dụng phụ cần báo cho bác sĩ chứ không phải tự chịu, vì mức độ của nó là một trong những căn cứ để bác sĩ cân nhắc liều chu kỳ sau. Những việc làm nhẹ đi: đi giày mềm rộng, tránh đi bộ nhiều, tránh nước nóng, tránh cầm vật nóng, không chà xát mạnh, giữ tay chân mát và ẩm.
Vùng da nơi truyền thuốc
- Gân tay chỗ truyền có thể sạm và cứng lại.
- Đau dọc theo gân sau vài ngày là chuyện gặp.
- Chườm ấm nhẹ giúp dễ chịu, hỏi điều dưỡng trước khi làm.
- Sưng nóng đỏ lan rộng thì phải báo ngay.
Phân biệt quan trọng: khó chịu dọc gân giảm dần theo ngày là bình thường; sưng đỏ tăng lên, đau tăng lên, có sốt kèm theo thì không bình thường. Với người đặt buồng tiêm dưới da thì vùng da trên buồng cũng phải được quan sát tương tự.
Mụn dạng trứng cá
- Hay gặp ở mặt, ngực, lưng với một số nhóm thuốc.
- Rửa mặt bằng sữa rửa dịu, hai lần một ngày.
- Không nặn, không chà, không dùng sản phẩm trị mụn mạnh.
- Báo bác sĩ nếu lan nhiều hoặc có mủ.
Loại mụn này khác mụn trứng cá thông thường và các sản phẩm trị mụn quen thuộc thường làm da kích ứng thêm. Bác sĩ có cách xử lý riêng cho nó, nên hỏi trước khi mua bất cứ thứ gì.
Những thứ nên tạm ngừng
- Tẩy da chết, lột mụn, đắp mặt nạ có acid.
- Xông hơi, tắm nước rất nóng, phòng tắm hơi.
- Tẩy lông bằng sáp hoặc kem tẩy lông.
- Xăm, phun, xỏ khuyên.
- Cắt sửa móng lấy khoé ở tiệm.
Lý do chung của cả danh sách là nguy cơ rách da và nhiễm trùng khi hệ miễn dịch đang yếu. Cạo lông thì dùng máy cạo điện thay vì dao lam, vì máy điện không làm xước.
Khi nào phải gọi cho nơi điều trị
- Phát ban lan nhanh, nổi mề đay, ngứa dữ dội toàn thân.
- Sưng môi, sưng mắt, khó thở — gọi cấp cứu ngay.
- Da phồng rộp, loét, chảy dịch.
- Vùng da đỏ nóng lan rộng kèm sốt.
- Bất cứ thay đổi da nào đi kèm sốt trong giai đoạn bạch cầu thấp.
Nguyên tắc chung cho cả đợt điều trị: sốt luôn là lý do để gọi, kể cả khi triệu chứng chính là ở da. Đừng chờ tới buổi hẹn kế tiếp để nói, và đừng tự uống hay bôi thuốc trước khi gọi.
Sau khi kết thúc phác đồ
Da khô sẽ đỡ dần trong vài tuần đầu. Vùng sạm mờ chậm hơn, thường tính bằng tháng, và chống nắng tiếp tục là việc đáng giữ. Nếu có vùng nào không hồi phục hoặc xuất hiện nốt mới lạ thì đưa cho bác sĩ xem trong lần tái khám gần nhất, đừng để dành tới khi nó to hơn.
Câu hỏi thường gặp
Da khô và ngứa khi hoá trị có phải dị ứng thuốc không?
Phần lớn là do thuốc làm giảm khả năng giữ nước của da, không phải dị ứng. Nhưng nếu ngứa kèm nổi mề đay, sưng môi mắt, khó thở hay xuất hiện ngay trong lúc truyền thì đó là dấu hiệu phản ứng và phải báo ngay cho điều dưỡng.
Nên bôi kem dưỡng loại nào?
Loại dịu, không mùi, không cồn, kết cấu đặc dạng kem hoặc thuốc mỡ giữ ẩm tốt hơn dạng lotion loãng. Nếu da đang có tổn thương hay đang xạ trị vùng nào thì hỏi bác sĩ trước khi bôi bất cứ thứ gì lên vùng đó.
Hội chứng bàn tay bàn chân là gì?
Là tình trạng lòng bàn tay và bàn chân đỏ, rát, sưng, có khi bong da hoặc phồng rộp, gặp ở một số nhóm thuốc. Nó cần được báo cho bác sĩ vì mức độ nặng có thể ảnh hưởng tới liều của chu kỳ sau, và đừng tự xử lý bằng thuốc bôi mua ngoài.
Có được đi nắng không?
Nên hạn chế và che chắn kỹ, vì da trong lúc hoá trị bắt nắng mạnh hơn bình thường và dễ sạm, dễ bỏng. Không cần trốn trong nhà, chỉ cần tránh giờ nắng gắt, mặc áo dài tay, đội mũ rộng vành và bôi kem chống nắng phổ rộng.