Rụng tóc khi hoá trị: bắt đầu lúc nào và đi theo trình tự nào

Rụng tóc là thứ nhiều người sợ trước cả buồn nôn. Nó không đau, không nguy hiểm, không ảnh hưởng gì tới kết quả điều trị — nhưng nó là dấu hiệu nhìn thấy được, và nó xảy ra đúng lúc người ta đang cố giữ cho cuộc sống trông như bình thường. Bài này viết về trình tự: cái gì đến trước, cái gì đến sau, và khoảng nào thì dừng.

Vì sao hoá trị làm rụng tóc

Thuốc hoá trị đánh vào những tế bào đang chia nhanh. Tế bào ung thư chia nhanh, nhưng chân tóc cũng vậy — nang tóc là một trong những mô hoạt động mạnh nhất của cơ thể. Thuốc không phân biệt được, nên nang tóc bị ảnh hưởng theo. Đó cũng là lý do niêm mạc miệng, niêm mạc ruột và tuỷ xương đều bị đụng tới trong cùng một đợt.

Mốc thời gian thường gặp

• Tuần 1 sau mũi đầu: hầu như chưa thấy gì khác.
• Cuối tuần 2: da đầu bắt đầu nhạy, chải thấy nhiều sợi hơn.
• Tuần 3: rụng rõ — trên gối, trên vai áo, trong bồn tắm.
• Tuần 4-5: rụng mạnh nhất, có thể rụng cả nắm khi gội.
• Sau đó: lượng rụng giảm dần vì phần lớn đã rụng xong.

Cái làm người ta hoảng không phải là tổng số tóc mất, mà là tốc độ. Tóc không thưa dần trong nhiều tháng như rụng tóc thông thường; nó đi trong khoảng mười ngày. Biết trước mốc này thì khi nó đến, mình đang chờ chứ không bị bất ngờ.

Dấu hiệu báo trước

• Da đầu căng, buốt nhẹ, như vừa buộc tóc quá chặt.
• Đau râm ran khi nằm nghiêng, khi gội, khi chải.
• Ngứa nhẹ ở đỉnh đầu hoặc quanh chân tóc.
• Chân tóc dễ tuột khi kéo nhẹ.

Cảm giác này thường kéo dài vài ngày rồi hết khi tóc rụng xong. Nó khó chịu nhưng vô hại. Nhiều người thấy cắt ngắn tóc làm giảm hẳn cảm giác nặng và buốt đó, vì trọng lượng kéo trên chân tóc giảm đi.

Rụng không chỉ có tóc trên đầu

• Lông mày và lông mi: thường rụng muộn hơn, quanh chu kỳ thứ hai hoặc thứ ba.
• Lông tay, lông chân, lông nách: rụng cùng lúc hoặc muộn hơn một chút.
• Lông mũi: rụng làm mũi hay chảy nước, nhất là khi ra gió.
• Lông vùng kín: cũng rụng, tuỳ phác đồ.

Lông mũi ít ai nghĩ tới nhưng lại gây phiền nhất trong sinh hoạt: không còn lớp lọc, mũi chảy nước liên tục khi ra ngoài hoặc khi ăn đồ nóng. Mang theo khăn giấy là cách duy nhất. Lông mi rụng làm mắt dễ bị bụi và dễ khô — đeo kính thường khi ra đường giúp được nhiều.

Rụng đều hay rụng từng mảng

Cả hai đều gặp. Có người rụng tương đối đều, tóc thưa dần khắp đầu. Có người rụng thành mảng, thường bắt đầu ở đỉnh đầu và hai bên thái dương — chỗ tiếp xúc với gối nhiều nhất. Rụng mảng không phải dấu hiệu gì xấu, chỉ là phân bố của nó không đều. Nhiều người chọn cạo hẳn khi thấy mảng đầu tiên, vì rụng loang lổ khó chịu hơn là đầu trọc gọn gàng.

Những việc làm dịu da đầu

• Gội bằng dầu gội dịu, không mùi mạnh, nước ấm chứ đừng nóng.
• Không sấy nóng, không uốn, không nhuộm, không duỗi trong suốt đợt điều trị.
• Dùng lược răng thưa, chải nhẹ, đừng buộc chặt.
• Gối vỏ satin hoặc vải mềm để giảm ma sát ban đêm.
• Đội mũ vải mềm khi ngủ nếu thấy lạnh đầu.

Không có loại dầu gội nào ngăn được rụng tóc do hoá trị, và cũng đừng tin quảng cáo nói ngược lại. Mục tiêu của những việc trên chỉ là làm da đầu bớt khó chịu trong giai đoạn nhạy cảm, và giữ da đầu sạch để không viêm khi bạch cầu đang thấp.

Mũ lạnh — có thật nhưng không phải chỗ nào cũng có

Mũ làm lạnh da đầu đội trong lúc truyền là biện pháp có cơ sở: nhiệt độ thấp làm mạch máu da đầu co lại, thuốc tới nang tóc ít hơn. Hiệu quả không tuyệt đối, tuỳ nhóm thuốc và tuỳ người, và không phải bệnh viện nào cũng trang bị. Nếu quan tâm thì hỏi bác sĩ điều trị xem phác đồ của mình có phù hợp không và nơi mình điều trị có không — đừng tự mua thiết bị lạ về dùng.

Khi nào tóc mọc lại

• Sau mũi truyền cuối: khoảng ba đến sáu tuần bắt đầu thấy lún phún.
• Hai đến ba tháng: có một lớp tóc ngắn phủ kín đầu.
• Sáu tháng: dài đủ để cắt kiểu tóc rất ngắn.
• Một năm: về gần độ dài sinh hoạt bình thường.

Lớp tóc đầu tiên thường mềm, mịn, đôi khi xoăn và đôi khi khác màu — người ta hay gọi vui là tóc trẻ con. Sau vài tháng nó dần trở lại gần giống chất tóc cũ. Lông mày và lông mi thường mọc lại sớm hơn tóc.

Những việc nên hoãn lại

• Nhuộm, tẩy, uốn: chờ ít nhất vài tháng sau khi tóc mọc lại ổn định.
• Hoá chất duỗi tóc: hoãn, da đầu còn mỏng và dễ kích ứng.
• Nối tóc: không làm khi chân tóc còn yếu.

Chân tóc mới mọc yếu hơn bình thường và da đầu nhạy cảm hơn trước. Việc muốn làm gì cho tóc thì hỏi bác sĩ mốc thời gian an toàn, đừng lấy mốc từ người khác vì phác đồ mỗi người một khác.

Nói với người xung quanh

• Báo trước cho người trong nhà để họ không giật mình.
• Nói với trẻ con bằng câu đơn giản: thuốc làm rụng tóc, sau này mọc lại.
• Cho đồng nghiệp biết trước nếu định đi làm tiếp.
• Không cần giải thích cho người lạ.

Trẻ con thường sợ cái mình không được giải thích hơn là sợ cái nhìn thấy. Một câu ngắn, bình thản, lặp lại vài lần là đủ. Người lớn trong nhà cũng cần thời gian làm quen — sự im lặng lúng túng của họ không phải là chê, mà là chưa biết phản ứng thế nào.

Giữ ấm và che nắng cái đầu trọc

• Da đầu mất tóc mất luôn lớp cách nhiệt — lạnh nhanh hơn nhiều.
• Đội mũ vải khi ngủ nếu phòng có máy lạnh.
• Ra nắng phải che, da đầu chưa từng phơi nắng nên rất dễ bỏng.
• Kem chống nắng cho da đầu nếu không đội mũ được.

Bỏng nắng da đầu là chuyện xảy ra thật và đau lâu. Chỉ cần nửa tiếng đi bộ giữa trưa là đủ. Chọn mũ rộng vành hoặc khăn trùm, và nhớ cả vùng gáy.

Khi nào phải báo cho nhân viên y tế

• Da đầu đỏ, sưng, nóng hoặc có mụn mủ.
• Có vết loét hoặc vết xước không lành.
• Sốt kèm theo trong giai đoạn bạch cầu thấp.
• Ngứa dữ dội kèm phát ban lan xuống mặt và cổ.

Rụng tóc đơn thuần không kèm viêm. Khi thấy dấu hiệu nhiễm trùng trên da đầu trong lúc đang hoá trị, đừng tự mua thuốc bôi — gọi cho nơi điều trị, vì giai đoạn bạch cầu thấp thì một ổ viêm nhỏ cũng cần xử lý sớm.

Một cách nghĩ khác về đoạn này

Tóc rụng là bằng chứng thuốc đang đi khắp cơ thể và đang tác động vào những tế bào chia nhanh. Nó không nói gì về việc khối u đáp ứng ra sao — người không rụng tóc vẫn có thể đáp ứng rất tốt. Đừng đọc tóc như một chỉ số điều trị. Chỉ số thật nằm ở kết quả xét nghiệm và hình ảnh, và người đọc chúng là bác sĩ của mình.

Câu hỏi thường gặp