Đến một ngày trong đợt điều trị, bệnh thôi là chuyện riêng. Trước đó chỉ mình và người trong nhà biết; giờ thì người bán hàng cũng biết, đứa trẻ trong thang máy cũng nhìn. Đây là phần ít được nói tới nhất của hoá trị và lại là phần nhiều người thấy nặng nhất.
Vì sao nó nặng
- Mất quyền chọn ai được biết chuyện của mình.
- Hình ảnh quen thuộc về bản thân thay đổi đột ngột.
- Mỗi lần soi gương là một lần nhớ ra mình đang bệnh.
- Phải đối diện phản ứng của người khác khi bản thân đang mệt.
Điểm đầu tiên là điểm ít ai gọi tên nhưng lại là gốc của cảm giác khó chịu. Người ta không phiền vì đầu trọc; người ta phiền vì mất quyền quyết định kể chuyện của mình cho ai. Nhận ra điều đó giúp bớt tự trách rằng mình quá quan trọng ngoại hình.
Ba mức chia sẻ
- Người cần biết: gia đình gần, người sắp xếp công việc thay mình.
- Người nên biết vừa đủ: đồng nghiệp làm chung, hàng xóm thân.
- Người không cần biết: tất cả những người còn lại.
Chia trước thành ba nhóm giúp khỏi phải quyết định lại mỗi lần gặp ai đó. Cũng nên soạn sẵn một câu ngắn cho nhóm thứ ba, vì lúc bất ngờ thì khó nghĩ ra câu gì, và im lặng lúng túng dễ làm mình mệt hơn.
Câu trả lời sẵn cho người ngoài
- "Em đang điều trị, cảm ơn anh chị hỏi thăm."
- "Mình đang chữa bệnh, cũng đang ổn."
- "Chuyện dài lắm, hôm nào rảnh kể."
- Mỉm cười rồi chuyển sang chuyện khác.
Không câu nào trong đó là nói dối, và cũng không câu nào mở đường cho một tràng hỏi tiếp. Nếu người kia vẫn hỏi nữa thì hoàn toàn được phép nói rằng mình không muốn bàn chuyện đó lúc này.
Khi họ hàng hỏi dồn
- Nhờ một người trong nhà đứng ra trả lời thay.
- Thống nhất trước trong nhà là kể tới đâu.
- Nhắn tin chung một lần thay vì kể lại hai mươi lần.
- Được phép nói rằng mình đang mệt và sẽ nói sau.
Kể lại bệnh của mình nhiều lần là một dạng lao động cảm xúc thật sự, và nó rút sức nhanh hơn người ta tưởng. Nhờ một người đại diện là cách nhiều gia đình dùng và hiệu quả. Một tin nhắn chung gửi một lần cũng giúp cắt bớt hàng chục cuộc gọi.
Lời khuyên không xin mà vẫn tới
- Người quen mách thuốc lá, thực phẩm chức năng, cách chữa nghe được.
- Người kể chuyện ai đó đã mất vì bệnh giống mình.
- Người bảo phải suy nghĩ tích cực thì mới khỏi.
Cách gọn nhất là cảm ơn rồi nói rằng mọi thứ mình dùng đều phải hỏi bác sĩ điều trị trước. Điều này vừa đúng — vì nhiều loại lá và thực phẩm chức năng có thể tương tác với thuốc hoá trị — vừa kết thúc câu chuyện mà không phải tranh luận.
Đi làm trong lúc điều trị
- Quyết định trước sẽ nói với ai và nói bao nhiêu.
- Chọn ngày làm việc nặng tránh xa ngày mệt nhất của chu kỳ.
- Hỏi về khả năng làm giờ linh hoạt hoặc làm từ xa.
- Chuẩn bị chỗ để đồ: khăn dự phòng, nước, thuốc theo đơn.
- Đừng cố gồng qua ngày xấu nhất, đổi lịch còn hơn.
Nhiều người vẫn đi làm suốt phác đồ và thấy đó là chỗ bám để cuộc sống không chỉ còn bệnh viện. Điều làm hỏng là gồng: cố đi làm đúng ngày thấp điểm rồi kiệt sức ba ngày sau đó. Sắp xếp theo nhịp chu kỳ là việc đáng bỏ công một buổi để tính.
Đứng trước gương
- Vài ngày đầu khó, sau đó quen nhanh hơn dự đoán.
- Có người thấy dễ hơn khi để trần hẳn, không nửa vời.
- Có người chụp ảnh lại và về sau thấy mừng vì đã chụp.
- Không ai bắt phải thấy mình đẹp trong giai đoạn này.
Cho phép mình không thích vẻ ngoài hiện tại mà vẫn sống bình thường là một cách nghĩ nhẹ hơn nhiều so với việc bắt mình phải yêu nó. Đây là một đoạn, không phải một trạng thái vĩnh viễn.
Với trẻ con trong nhà
- Nói trước, nói ngắn, nói thật.
- Cho con sờ đầu nếu con muốn.
- Lặp lại rằng bệnh này không lây.
- Cho con biết ai sẽ đón con những hôm mẹ hoặc ba đi truyền.
Điều trẻ con cần nhất không phải là giải thích y học mà là biết nhịp sinh hoạt của chúng vẫn được đảm bảo. Câu "hôm nay bà đón con" cụ thể hơn và làm chúng yên tâm hơn nhiều so với câu "ba mẹ ổn mà".
Khi nào nên tìm hỗ trợ tâm lý
- Tránh gặp tất cả mọi người trong nhiều tuần liền.
- Không ngủ được, ăn không nổi vì lo nghĩ chứ không phải vì thuốc.
- Cảm giác trống rỗng hoặc vô vọng kéo dài.
- Không còn thấy gì đáng làm.
Buồn trong đợt điều trị là bình thường; buồn kéo dài và làm ngừng hết sinh hoạt thì cần được hỗ trợ, và đó là việc có cách giúp chứ không phải chuyện phải tự chịu. Nói với bác sĩ điều trị, nhiều nơi có sẵn kênh giới thiệu chuyên gia tâm lý.
Điều này sẽ qua
Tóc mọc lại, lông mày mọc lại, sắc mặt về dần. Có người nói rằng sau khi đi qua đoạn này thì họ bớt để ý tới cái nhìn của người khác hẳn — không phải vì trở nên bất cần, mà vì đã biết thứ gì thật sự đáng bận tâm. Còn trong lúc đang ở giữa đoạn, không ai cần phải tỏ ra mạnh mẽ cho ai xem cả.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với đồng nghiệp là mình đang điều trị không?
Không có nghĩa vụ phải nói. Nhiều người chọn nói với một hai người cần biết vì lý do sắp xếp công việc, và không nói rộng ra. Điều nên cân nhắc là ai thực sự cần biết để giúp mình, chứ không phải ai sẽ tò mò.
Làm sao trả lời khi người lạ hỏi thẳng?
Một câu ngắn và bình thản là đủ, kiểu như đang điều trị, cảm ơn anh chị quan tâm, rồi chuyển chuyện. Không cần kể chi tiết, không cần đúng sự thật đầy đủ với người không quen, và im lặng mỉm cười cũng là một câu trả lời hợp lệ.
Cảm thấy xấu hổ vì vẻ ngoài có phải là yếu đuối không?
Không. Đó là phản ứng rất thường gặp khi hình ảnh quen thuộc về bản thân bị thay đổi đột ngột, và nó không nói gì về bản lĩnh của một người. Nếu cảm giác đó kéo dài, làm mình tránh hết mọi người hoặc mất ngủ, hãy nói với bác sĩ để được hỗ trợ tâm lý đúng cách.
Người thân cứ nhìn mình thương hại, phải làm sao?
Nói thẳng và cụ thể thường hiệu quả hơn là chịu đựng, chẳng hạn nói rằng mình vẫn ổn và thích được đối xử như bình thường hơn. Phần lớn người thân lúng túng vì không biết cư xử thế nào chứ không phải vì coi thường, và một câu hướng dẫn rõ ràng giúp họ nhẹ hẳn.